nav-left cat-right
O Besimtarë, Mos Nxitoni Me Vendime Para Allahut Dhe Pejgamberit Të Tij,Dhe Kini Frikë Allahun! Me Të Vërtetë,Allahu Dëgjon Gjithçka Dhe Di Çdo Gjë!

IMAM ALI IBN EBI TALIB (A.S)

indexbbnPasqyra e jetës së Aliut (a.s.), prijësit të besimdrejtëve

 Hazreti Aliu a.s., lindi më 17 rexheb, tridhjetë vjet pas “vitit të filit” brenda vet Qa’bes. Nëna e tij quhej Fatime bint Esed, ndërsa babai Ebu Talib. Shehadetin e arriti në natën 21 të ramazanit 40 vjet pas Hixhrës në Kufa. Varri i tij fisnik gjendet në Nexhef (Irakun e sotëm).

 Fazat e jetës së Aliut (a.s.)

 Pasi që Aliu a.s. kishte lindur dhjetë vjet para fillimit të Shpalljes së Pejgamberit, s.a.v.s. dhe në të gjitha ngjarjet e rëndësishme të historisë së islamit gjithmonë ishte pranë Pejgamberit Fisnik, madje jetoi edhe tridhjetë vjet pas vdekjes së Pejgamberit. Jetën e tij e cila kishte zgjatur 63 vjet duhet ta ndajmë në fazat vijuese:

 1. nga lindja deri në fillimin e Shpalljes;

2. nga fillimi i Shpalljes deri te Hixhreti i Pejgamberit në Medinë;

3. nga Hixhreti deri në vdekjen e Pejgamberit të islamit;

4. nga vdekja e Pejgamberit deri ne fillim të hilafetit të Aliut;

5. periudha e hilafetit të këtij personaliteti të madh.

1. Nga lindja deri në fillimin e shpalljes

 Siç theksuam, po e ndamë tërë jetën e Aliut a.s., në pesë faza, periudha e parë e jetës së Imamit do të ishte ajo nga fillimi i shpalljes së Pejgamberit. Kjo periudhë e jetës së Imamit nuk kishte zgjatur më shumë se dhjetë vjet, pasi që kur lindi imam Aliu a.s., Pejgamberi nuk kishte më shumë se tridhjetë vjet, e pasi që Pejgamberit shpallja nisi t’i vinte në moshën dyzet vjeçare, Aliu a.s., në kohën e shpalljes së parë nuk kishte më shumë se dhjetë vjet.

 Nën strehimin e Pejgamberit

 Aliu a.s., këtë periudhë shumë të ndjeshme të formësimit të personalitetit, edukimit dhe profilimit shpirtëror e kaloi në shtëpinë e hz. Muhammedit s.a.v.s., nën kujdesin dhe edukimin e tij. Historianët muslimanë në lidhje me këtë shënojnë:

Një vit Mekën e goditi skamje e madhe. Ebu Talibi, xhaxhai i Pejgamberit, në atë kohë kishte familje të madhe dhe harxhime të mëdha. Hz. Muhammedi s.a.v.a. i propozoi Abbasit, xhaxhait tij tjetër dhe njërit prej njerëzve më të pasur mes Hashimive, që secili prej tyre ta merrnin në shtëpi nga një prej fëmijëve të Ebu Talibit, për t’i zvogëluar harxhimet e Ebu Talibit. Abbasi u pajtua, dhe së bashku shkuan tek Ebu Talibi, ia paraqitën propozimin e tyre dhe Ebu Talibi pranoi. Më në fund, Abbasi e mori në shtëpinë e tij Xhaferin, ndërsa hazreti Muhammedi, s.a.v.a., Aliun. Ai jetoi në shtëpinë e Pejgamberit deri në Shpallje dhe ishte i pari që e vërtetoi dhe pranoi Pejgamberin.[1]

Pejgamberi i islamit, pasi e mori pranë vetes Aliun, deklaroi: “E zgjodha atë të cilin Zoti e zgjodhi për mua.”[2]

Pasi që hazreti Muhammedi, s.a.v.a. pas vdekjes së Abdul-Mutalibit u rrit në shtëpinë e Ebu Talibit dhe nën kujdesin e tij, kishte dashur që me edukimin e njërit nga fëmijët e tij t’i shpërblehej Ebu Talibit dhe gruas së tij Fatime bint Esed për kujdesin që i kishin treguar atij, dhe mes fëmijëve të tyre zgjodhi Aliun a.s..

Gjatë hilafetit të tij, Aliu a.s., theksoi këtë periudhë të edukimit të tij në hytben e njohur si Kasi’a, duke deklaruar:

“Vërtetë dëshironi ta dini vendim tim te Pejgamberi i All-llahut – s.a.v.s. – duke pasur parasysh farefisninë e afërt dhe pozicionin e veçantë. Kur isha fëmijë, më mori nën strehën e tij.

E kishte zakon të më mbështeste në gjoksin e tij dhe të më vendoste në shtratin e tij pranë vetes, ta ofronte trupin e tij afër meje, dhe më mundësonte të shijoja aromën e tij të këndshme. E kishte zakon të përtypte diçka, dhe atë pastaj ma jepte mua, kafshatë pas kafshate… Ndërsa unë e ndiqja si një deve e vogël që shkon pas nënës së saj. Për çdo ditë në formë të shenjave më tregonte diçka nga vetitë e tij dhe më urdhëronte t’i zbatoja.”[3]

 Aliu (a.s.) në shpellën Hira

 Para se të fillonte t’i vinte Shpallja, hazreti Muhammedit s.a.v.s., çdo vit e kalonte nga një muaj në ibadet në shpellën Hira.[4] Nëse gjatë kësaj kohe atypari kalonte ndonjë i varfër, e ushqente, e pasi bëhej një muaj, kthehej në shtëpi. Në kthim fillimisht ndalej në Mesxhidul-haram, shtatë apo më shumë herë bënte tavaf rreth Qabes, e pastaj shkonte në shtëpinë e tij.[5]

Raportet na tregojnë që hazreti Muhammedi, s.a.v.a., duke pasur parasysh simpatinë e tij të madhe ndaj Aliut, a.s., gjatë atij muaji e merrte Aliun me vete në Hira.

Kur meleku i Shpalljes për herë të parë i kishte zbritur hazreti Muhammedit, s.a.v.a., pikërisht në atë shpellë, dhe e nderoi me shkallën e pejgamberllëkut, Aliu a.s., ishte përkrah Pejgamberit. Sepse, fjala ishte pikërisht për atë muaj gjatë të cilit hazreti Muhammedi, s.a.v.a., me qëllim të ibadetit tërhiqej në shpellën Hira.

Aliu a.s., në hytben Kasi’a, në lidhje me këtë deklaron:

“Për çdo vit shkonte në vetmi në shpellën Hira, ku e shikoja, e ku askush tjetër nuk e shihte… Kur atij i zbriti shpallja, dëgjova vajin e shejtanit. Atëherë thashë: “O Pejgamber i All-llahut, çfarë është ky vaj?” Ndërsa ai u përgjigj: ‘Është shejtani i cili e ka humbur çdo shpresë se do t’i bëhem rob atij! Ti vërtetë e dëgjon atë që dëgjoj unë, dhe sheh atë që e shoh unë, megjithëse ti vërtetë nuk je pejgamber, por padyshim je ndihmës, dhe ti, vërtetë je në të mirë.’”[6]

Edhe pse këto fjalë mund t’i atribuohen ibadetit të Pejgamberit në Hira në periudhën pas fillimit të shpalljes, por të dhënat e paraqitura më parë dhe fakti që Pejgamberi ka bërë ibadet në Hira kryesisht para fillimit të shpalljes, bëjnë me dije për atë se këto fjalë i atribuohen kohës para fillimit të shpalljes Pejgamberit të islamit. Sidoqoftë, pastërtia e shpirtit të Aliut a.s., dhe edukimi i Pejgamberit kanë bërë që Aliu që në fëmijëri me zemrën e tij të ndjeshme, shikimin mendjemprehtë dhe veshin që dëgjon, t’i shoh gjërat dhe t’i dëgjojë tingujt, që njerëzit e zakonshëm s’mund t’i shohin apo dëgjojnë.

Ibn Ebil-Hadid Mu’tezili në komentin e tij të Nehxhul-belaga-s shkruan:

“Në librat të cilët përcjellin transmetime të besueshme që kur Xhibrili për herë të parë i zbriti Pejgamberit dhe e nderoi me shkallën e pejgamberllëkut, Aliu në atë moment ishte bashkë me Pejgamberin e islamit.”[7]

Nga Imam Sadiku a.s., transmetohet të ketë thënë: “Para shpalljes, Aliu a.s. kishte parë përkrah tij dritën e pejgamberllëkut dhe kishte dëgjuar zërat e melekëve. Pejgamberi i islamit i tha: “Po sikur të mos isha unë vula e pejgamberëve të All-llahut, ti do të ishe i denjë për pejgamberllëkun, ti je i besueshmi im, dhe trashëgimtari i pari i të besueshmëve, dhe prijës i të devotshmëve.”[8]

 

2. Nga fillimi i shpalljes deri te Hixhreti Pejgamberit

 

Periudha tjetër e jetës së Aliut a.s., është periudha nga fillimi i shpalljes deri te shpërngulja në Medinë, dhe kjo periudhë ka zgjatur trembëdhjetë vjet. Kjo periudhë në jetën e Imamit përfshinë një sërë përpjekjesh të tij të shkëlqyera dhe veprave madhështore të bëra në rrugën e përparimit të islamit, vepra të cilat në historinë e islamit nuk mund t’i përshkruhen askujt tjetër përveç tij.

 I pari që pranoi islamin

 Gjëja e parë në këtë periudhë që i bën nder Aliut a.s., është pranimi i islamit si më i pari. Respektivisht, të themi më saktë, ai gjithmonë ka predikuar islamin pasi që hz. Aliu  nga fëmijëria ishte monoteist dhe kurrë nuk ishte zhytur me idhujtari,[9] prandaj këtu me islamin nënkuptojmë refuzimin e idhujtarisë (që nuk është rast me as’habët e tjerë të Pejgamberit).

Pranimi i islamit si i pari është vlerë të cilën e thekson Kur’ani Fisnik i cili thotë se ata të cilët të parët e përqafuan islamin te Zoti kanë vlerë të veçantë: Dhe ata të parët – vërtet të parët, ata do të jenë afër me Allahun, [10]

Rëndësia e veçantë e Kur’anit ndaj të parëve që pranuan islamin para pushtimit të Mekës dhe që sakrifikuan jetët e tyre dhe pasurinë në rrugën e All-llahut i konsideron më të mirë se ata të cilët fenë e pranuan pas çlirimit myslimanë të Mekës dhe mandej morën pjesë në xhihad. Atëherë, çfarë të thuhet për ata që myslimanë u bënë para Hixhretit, në vitet e para të islamit, siç është thënë: …Nuk është i njëjtë ai nga ju që ka dhënë para Fitores dhe ka luftuar – të tillët janë në nivel më të lartë se ata të cilët kanë dhënë pastaj dhe kanë luftuar! Ndërsa Allahu të gjithë atyre u premton shpërblim të bukur, Allahu është i informuar për gjithçka që punoni. [11]

Arsye e dhënies përparësi fesë myslimane para çlirimit të Mekës (që kishte ndodhur në vitin e 8 pas Hixhrës) është ajo se ata kishin pranuar fenë në kohën kur islami në gadishullin Arabik nuk e kishte arritur kulmin e fuqisë dhe kur baza e idhujtarëve, pra Meka, dukej e papushtueshme dhe kur nga të gjitha anët kërcënohej jeta dhe pasuria e myslimanëve. Gjithsesi, pas hixhretit në Medine dhe pranimit të islamit nga ana e Evsit, Hazrexhit dhe fiseve përreth Medinës, myslimanët arritën përparim dhe gëzonin një siguri relative, dhe në shumë konflikte të armatosura kishin dalur fitues, mirëpo rreziku nuk ishte shmangur tërësisht. Prandaj, pasi që pranimi i islamit dhe flijimi i jetës e pasurisë në kushtet e tilla është vlerë e veçantë, nuk ka dyshim që pranimi i islamit që në fillim të thirrjes së Pejgamberit, atëherë kur nuk kishte fuqi tjetër përveç Kurejshëve idhujtarë, është vlerë edhe më e madhe dhe më e rëndësishme. Prandaj mes shokëve të Pejgamberit e kaluara në islamë konsiderohej arsye e rëndësishme për krenari. Pra për këtë e kemi më të qartë vlerën e pranimit të islamit ndër të parët nga Aliu a.s..

 Dëshmitë që flasin për pranimin e islamit nga Aliu a.s. nga të parët

 Në burimet islame janë përmendur aq shumë dëshmi dhe argumente që Aliu ishte ndër të parët që kishte pranuar islamin sa që numërimi i të gjitha atyre do ta tejkalonte volumin e këtij libri, por, si shembuj, do të përmendim me sa vijon:

1. Para së gjithash, vet Pejgamberi prerazi ka deklaruar që Aliu a.s., i pari e pranoi islamin, dhe para shumë sahabëve të tij tha:“I pari i cili në Ditën e gjykimit do të takohet me mua në Havs (Kevther) do të jetë i pari nga mesi i juaj në islam – Ali ibn Ebi Talibi.”[12]

2. Studiuesit dhe muhadithët transmetojnë: Hazreti Muhammedi s.a.v.s., i dërguar i All-llahut u zgjodh të hënën, ndërsa të nesërmen (e martë) Aliu, pas tij kishte falur namazin.[13]

3. Imami në hytben Kasi’a thotë: “Atëbotë islami nuk ishte i pranishëm në asnjë shtëpi përveç në shtëpinë e Pejgamberit të All-llahut dhe Hatixhës. Isha i treti pas këtyre dyve. Kam shikuar dritën e Shpalljes dhe Porosisë dhe kam shijuar aromën e pejgamberllëkut.”[14]

4. Në një vend tjetër, Imami kësisoj e kujton të kaluarën e tij në islam: “Zoti im, i pari jam që isha drejtuar dhe i cili kishte dëgjuar dhe ishte përgjigjur. Askush nuk më kishte paraprirë në lutje, përveç Pejgamberit të All-llahut!”[15]

5. Aliu a.s. ka thënë: “Unë jam rob i All-llahut, vëllai i Pejgamberit të Tij dhe jam më i sinqerti, dhe këtë nuk mund ta thotë askush përveç meje, pos ndonjë gënjeshtar  i madh. Tetë vjet para njerëzve të tjerë e kam falur namazin me Pejgamberin.”[16]

6. ‘Ufif ibn Kajs Kindi thotë: “Në kohën e injorancës merresha me tregtinë e erëzave. Në një nga udhëtimet e mia arrita në Mekë dhe u vendosa tek Abbasi (një nga tregtarët më të mëdhenj Mekas). Një ditë bashkë me Abbasin u ula në Mesxhidul-haram, kur në çastin derisa dielli ishte në zenit në Mesxhidul-haram hyri një djalosh fytyra e të cilit shkëlqente si hënë e plotë. Shikoi në qiell, mandej u kthye kah Ka’beja dhe nisi të falte namazin. Pas pak iu afrua një djalosh me fytyrë të këndshme dhe i qëndroi në krahun e djathtë. Mandej erdhi edhe një grua e mbuluar dhe u ndal pas atyre të dyve, dhe ata tre bashkë falën namazin, ruk’u në dhe sexhden.

U habita nga kjo pamje (që në qendër të idhujtarisë tre persona luteshin ndryshe nga zakonet e idhujtarëve), dhe iu ktheva Abbasit dhe i thashë: “Punë e çuditshme!” Dhe ai e përsëriti këtë, dhe shtoi: “I njeh këta tre?” “Jo!”, thashë, ndërsa ai tha: ‘Ai që erdhi i pari dhe qëndron para atyre të dyve është nipi im Muhammed ibn Abdullahu. Ai tjetri është nipi im tjetër, Ali ibn Ebi Talibi, ndërsa personi i tretë është gruaja e Muhammedit. Ai thotë që feja e tij është shpallur nga Zoti, ndërsa momentalisht këtë fe nuk e ndjek askush në botë përveç këtyre tre vetave.’”[17]

Ky tregim qartë e bën me dije që në fillim të thirrjes së Pejgamberit të islamit, përveç gruas së tij Hatixhës vetëm Aliu, e kishte përqafuar islamin.

 

Ndihmësi i Pejgamberit dhe trashëgimtari i tij

Pejgamberi tri vjet ishte përmbajtur nga thirrja publike në islamë dhe në fe kishte ftuar vetëm ata të cilët përmes kontakteve personale i kishte ndjerë se do të mund ta pranonin fenë. Pas tri vitesh i zbriti meleku i Shpalljes dhe ia përcolli urdhrin e Allahut që të fillonte të ftonte në fe të afërmit e tij dhe farefisin. Urdhri i Allahut thotë kështu: Dhe paralajmëro ti familjen tënde më të afërt, edhe shtrije krahun tënd të mëshirës për ata prej besimtarëve që të ndjekin ty. E nëse nuk të dëgjojnë, ti thuaj: “Unë jam i pastër nga ajo çka veproni ju!” [18]

Arsye pse thirrja e familjarëve është zgjedhur për fillimin e thirrjes publike është ajo se nëse një prijës hyjnor apo njerëzor nuk ka mbështetës mes të afërmeve të vet, thirrja e tij kurrë nuk do të ketë ndikim mes njerëzve të tjerë. Në fakt, të afërmit gjithmonë janë të njoftuar me fshehtësitë, anët e mira dhe të këqija të familjarit të tyre, prandaj besimi i tyre konsiderohet shenjë e rregullsisë së atij i cili thotë që është i dërguar, ndërsa kundërshtimi dhe hedhja poshtë e thirrjes së tij nga ana e shumicës prej tyre është shenjë që ai i cili i thërret gjendet larg pastërtisë, rregullsisë dhe sinqeritetit në ato që thotë ai. Prandaj Pejgamberi i tha Aliut a.s., të ftonte në gosti dyzetë e pesë dinjitarë mes Hashimive dhe të përgatiste ushqim nga mishi e qumështi.

Të gjithë të ftuarit erdhën në kohën e caktuar te Pejgamberi. Pasi hëngrën, Ebu Lehebi, xhaxhai i Pejgamberit, me fjalët e tij të pahijshme e prishi idenë dhe nuk ishte e rrugës të flitej për qëllimin e planifikuar, dhe kësisoj të ftuarit u shpërndan pa asnjë rezultat. Pasi hëngrën dhe pinë qumështin, të ftuarit e lanë shtëpinë e Pejgamberit, dhe Pejgamberi vendosi që sërish të nesërmen të shtronte drekë dhe sërish të gjithë, përveç Ebu Lehebit, t’i ftonte. Sërish Aliu a.s., sipas kërkesës së Pejgamberit përgatiti ushqim dhe qumësht dhe ftoi dinjitarët nga mesi i Hashimive që të vinin në drekë dhe ta dëgjonin thirrjen e Pejgamberit. Të gjithë të ftuarit u përgjigjën sërish. Pasi hëngrën, Pejgamberi, s.a.v.a., kështu nisi fjalimin e tij:

“Askush nga njerëzit të afërmve të tij nuk u ka sjellë diçka më të vlefshme se ajo që unë po u sjell juve. Ju kam sjellë të mirën e kësaj dhe botës tjetër. I Gjithëfuqishmi më ka urdhëruar të ju thërras në tevhid dhe ta ndiqni porosinë e Tij. Kush nga ju do të më ndihmojë në këtë rrugë, e të jetë vëllai im, ndihmësi dhe mëkëmbësi nga mesi juaj?” E tha këtë, mandej për një çast heshti për të parë se cili nga të pranishmit do të përgjigjej pozitivisht. Në ato momente mbretëroi heshtje e plotë e përzier me habi. Të gjithë qëndronin kokulur dhe të thelluar në mendime. Përnjëherë heshtjen e theu Aliu, a.s., i cili atëbotë nuk kishte më shumë se pesëmbëdhjetë vjet, u ngrit, u kthye drejt Pejgamberit dhe tha: “O Pejgamber i All-llahut, unë do të të mbështes në këtë rrugë!” Mandej shtriu dorën e tij drejt Pejgamberit që në atë mënyrë të shprehte besnikërinë e tij. Pejgamberi atëherë e urdhëroi Aliun të ulej, dhe sërish e përsëriti atë që e kishte thënë më herët. Aliu sërish u ngrit dhe tregoi gatishmërinë e tij. Pejgamberi sërish i tha që të ulej, edhe një herë e përsëriti thirrjen e tij. As kësaj here nuk u ngrit askush përveç Aliut dhe vetëm ai tregoi gatishmëri që ta ndihmonte Pejgamberin në misionin e tij të shenjtë. Atëherë Pejgamberi s.a.v.s., drejtoi dorën e tij kah Aliu, dhe para udhëheqësve të Hashimive deklaroi fjalët e tij historike: “O familjarët e mi, Aliu është vëllai im, ndihmësi dhe mëkëmbësi im në mesin tuaj!”[19]

Kësisoj u emërua mëkëmbësi i plotfuqishëm i Pejgamberit të fundit të All-llahut që në fillim të misionit, atëherë kur fenë e tij e kishte pranuar një numër fare i vogël i njerëzve. Për faktin që Pejgamberi ditën e njëjtë publikoi misionin e tij dhe imamatin e Aliut, që ditën e njëjtë të afërmve të tij u tha se ai ishte Pejgamber, ndërsa Aliu ndihmësi dhe mëkëmbësi i tij, mund ta kuptojmë qartë shkallën dhe rëndësinë e imamatit në islamë dhe ta kuptojmë që këto dy pozita janë të pandara njëra me tjetrën dhe që imamati gjithmonë është plotësues i programit të pejgamberllëkut.

 Besnikëria e pafund në natën e hixhretit

 Trembëdhjetë vjet pas fillimit të Shpalljes, në natën e 13 dhul-hixhxhe, ndodhi betimi në Akabën e dytë ndërmjet Pejgamberit të islamit, dhe banorëve Jethribit, me ç’rast Jethribasit e ftuan Pejgamberin pranë tyre, i premtuan mbrojtje dhe mbështetje, dhe që atëherë myslimanët gradualisht filluan ta braktisnin Mekën dhe të shpërnguleshin në Jethrib. Prijësit e Kurejshëve e kuptuan që Jethribi u bë strehë e re e thirrjes islame dhe ndjenin ankth për këtë arsye. Kishin frikë që pas të gjitha mundimeve dhe përndjekjeve që kishin bërë ndaj Pejgamberit dhe ithtarëve të tij, Pejgamberi do të hakmerrej, dhe se edhe po sikur të mos vendosej për luftë do të kërcënohej rruga tregtare e Kurejshëve drejt Shamit që kalonte pranë Jethribit. Me qëllim që të përballen me këtë rrezik, kah fundi i muajit sefer në vitin 14. pas fillimit të Shpalljes, e thirrën darun-nedve (kuvendin e prijësve të Mekës) për ta gjetur zgjidhjen rreth problemit të tyre. Në këtë kuvend disa nga të pranishmit propozuan që Pejgamberi të përndiqej apo arrestohej, mirëpo ky propozim u kundërshtua. Më në fund vendosën që ta vritnin Pejgamberin, mirëpo kjo nuk ishte kurrsesi e thjeshtë për t’u bërë pasi që Hashimitët një gjë të tillë nuk do ta pranonin qetë dhe është e sigurt që do të kërkonin gjakmarrje. Prandaj vendosën që nga secili fis të zgjidhej nga një djalosh, dhe ata së bashku të hynin natën në shtëpinë e hazreti Muhammedit s.a.v.s., dhe ta vrasin. Në këtë mënyrë nuk do të kishte vetëm një vrasës, ndërsa Hashimitët nuk do të mund të kërkonin gjakmarrje pasi që nuk do të mund të hynin në konflikt me të gjitha fiset dhe do të duhej të pajtoheshin me atë që t’u paguhej gjaku. Për realizimin e këtij plani Kurejshit e zgjodhën natën e parë të muajit rebiul-evvel. I Madhërishmi më vonë në ajet do t’i theksoj të tri idetë që ishin propozuar:

Kur jobesimtarët përgatisnin kurthe kundër teje, për të ngujuar, ose për të vrarë, ose për të dëbuar. Ata përgatisnin kurthe, kurse Allahu i asgjësonte ato, Allahu më së miri i asgjëson kurthet. [20]

Pas këtij vendimi të Kurejshëve, meleku i shpalljes e njoftoi Pejgamberin për planin e errët të mushrikëve dhe ia përcolli urdhrin e Zotit që Pejgamberi ta braktiste Mekën dhe të shkonte në Jethrib.

Për t’iu kundërvënë planit të armiqve, ishte e domosdoshme që Pejgamberi s.a.v.a., të shërbehej me dinakëri për ta braktisur qytetin. Kësisoj duhej që një person i guximshëm dhe besnik në mbrëmje të shtrihej në shtratin e Pejgamberit që grupi i cili duhet të sulmonte shtëpinë të mendonte që Pejgamberi ende ishte në shtëpinë e tij, dhe kësisoj ta mbanin nën mbikëqyrje shtëpinë e tij dhe t’i kontrollonin rrugën. Personi i tillë nuk mund të ishte askush tjetër përveç Aliut a.s..

Prandaj Pejgamberi ia shpalosi Aliut planin e udhëheqësve kurejsh dhe i tha: “Sonte shtriju në shtratin tim dhe mbulohu me plafin jeshil me të cilin mbulohem zakonisht, që ata të mendojnë që jam fjetur.” Aliu a.s. veproi kësisoj, ndërsa të zgjedhurit kurejsh e rrethuan shtëpinë dhe para agimit me shpata të zhveshura e rrethuan shtëpinë e hynë brenda, ndërsa në atë moment Aliu a.s. u ngrit nga shtrati.

Pasi që planin e tyre deri atëherë e konsideronin të sigurt dhe të saktë, kur panë Aliun sulmuesit u dëshpëruan dhe pyetën: “Ku është Muhammedi?”, ndërsa ai u përgjigj: “Mos ma keni lënë mua që ta ruaj, dhe prej meje po e kërkoni!? E bëtë atë për çka ai u detyrua ta braktiste shtëpinë e tij!”

Atëherë ata u vërsulën mbi Aliun a.s., dhe siç thotë Taberi, nisën ta maltretonin, dhe e çuan në Mesxhidul-haram, por pas marrjes në pyetje e liruan dhe u nisën drejt Medinës në ndjekje të Pejgamberit., por Pejgamberi ishte fshehur në shpellën Thevr.[21] Kur’ani Fisnik këtë besnikëri të madhe të Aliut a.s. e bëri të përjetshme në histori, dhe në ajetin fisnik ai është prezantuar sikur ai i cili në rrugën e All-llahut e sakrifikon jetën e tij: Ka nga njerëzit, i cili për hirë të All-llahut e flijon vetveten, e edhe All-llahu është shumë i mëshirshëm për robërit e Vet.”[22]

Komentuesit thonë që ky ajet është shpallur për shkak të besnikërisë së Aliut a.s., të treguar gjatë natës në fjalë – lejletul-mabit.[23] Vet Aliu a.s., atëherë kur sipas urdhrit të Omerit, u mblodh këshilli prej gjashtë anëtarëve për ta zgjedhur kalifin e ri ua bëri me dije anëtarëve të këshillit këtë ngjarje të tij të rrezikshme duke thënë: “Pashë Zotin, a ishte dikush përveç meje atë natë të rrezikshme, kur Pejgamberi u strehua në shpellën Thevr, që u shtri në shtratin e tij dhe kësisoj e mbrojti nga fatkeqësia?” Të gjithë u përgjigjën: “Nuk ishte askush tjetër përveç teje!”

 3- Nga Hixhreti deri te vdekja e Pejgamberit – Aliu vëlla i Pejgamberit

 Vëllazëria islame është një nga parimet e botëkuptimit islamë. Pejgamberi i islamit në mënyra të ndryshme ishte përpjekur të vendoste dhe fuqizonte lidhjet e tilla. Kësisoj, pas ardhjes në Medinë, vendosi të lidhte vëllazëri mes myslimanëve dhe ensarëve. Kësisoj me një rast kështu iu drejtua myslimanëve: “Vëllazërohuni në rrugën e All-llahut!” Myslimanët pastaj njëri tjetrit ia shtrinë dorën dhe kësisoj u vëllazëruan, me ç’rast uniteti dhe solidariteti mes tyre u forcua edhe më shumë.

Natyrisht, me atë rast shikohej që mes njerëzve që vëllazëroheshin të kishte ngjashmëri në karaktere, besim dhe vlera personale. Po e morëm parasysh se kush me kënd u vëllazërua, do të jetë e qartë se ky parim respektohej.

Pasi që secilit nga të pranishmit ia caktoi vëllain, kishte mbetur vetëm Aliu a.s., i cili me lot në sy i tha Pejgamberit: “Mua nuk më vëllazërove me as kë.” Pejgamberi në këtë i tha: “Ti je vëllai im në të dyja botët!”[24], mandej u vëllazërua me Aliun a.s..[25] Me këtë u bë e qartë madhështia dhe virtyti i Aliut a.s., dhe u bë me dije se në çfarë mase ai është i afërt me Pejgamberin e All-llahut.

 Në fushëbeteja

 Jeta e Aliut a.s. nga Hixhreti deri në vdekjen e Pejgamberit shquhet për ngjarje të bujshme, ndërsa besnikëria e tij e madhe u shfaq sidomos në fushën e betejës. Pejgamberi i islamit, pas hixhretit në Medinë kishte zhvilluar njëzet e shtatë beteja kundër mushrikëve, hebrenjve dhe kryengritësve, ndërsa Aliu a.s., kishte marrë pjesë në njëzet e gjashtë nga këto beteja[26], ndërsa kishte munguar vetëm në betejën e Tebukut, edhe atë për shkak të arsyeve personale që mbretëronin në atë moment. Në fakt, ekzistonte frika e arsyeshme që mynafikët në mungesë të Pejgamberit do ta bënin ndonjë intrigë në qendër të pushtetit islam, dhe Aliu, sipas urdhrit të Pejgamberit s.a.v.s., mbeti në Medinë. Pasi që analiza e të gjitha këtyre betejave tejkalon volumin e paraparë të këtij libri, këtu, sa për ilustrim, do të flasim vetëm për katër betejat më të mëdha të zhvilluara gjatë jetës së Pejgamberit s.a.v.s.:

 a) Beteja në Bedër

 E dimë që beteja në Bedër paraqet konfliktin e parë të hapur të armatosur ndërmjet myslimanëve dhe mushrikëve, dhe ballafaqimin e parë ushtarak mes palëve në konflikt. Prandaj për të dy palët fitorja në këtë betejë do të kishte rëndësi të jashtëzakonshme.

Kjo betejë u zhvillua në vitin e dytë pas Hixhretit. Pejgamberi i Islamit, kishte kuptuar që një karvan i madh kurejsh nën udhëheqjen e Ebu Sufjanit, armikut të vjetër të islamit, po kthehej nga Shami për në Mekë. Pasi që karvani duhej të kalonte pranë Medinës, Pejgamberi me 313 muhaxhirë dhe ensarë u nisën drejt Bedrit, ku karvani duhej të kalonte gjithsesi, për ta konfiskuar këtë karvan. Qëllimi i kësaj manovre të Pejgamberit ishte që Kurejshëve t’ua bënte me dije se rruga e tyre tregtare gjendej fare pranë forcave islame, dhe që, po vazhduan ta ndalonin propagimin e islamit dhe t’i ngulfatnin liritë e myslimanëve, rruga e tyre kryesore e jetës tregtare do të ndërpritej nga ushtria myslimane.

Në anën tjetër, kur kuptoi për lëvizjet e myslimanëve, Ebu Sufjani e drejtoi karvanin rrugës periferike buzë Detit të kuq, duke iu shmangur kësisoj kahjes së rrezikshme, dhe njëkohësisht kërkoi ndihmë nga prijësit kurejsh në Mekë.

Në thirrjen e Ebu Sufjanit, 950 apo 1000 luftëtarë kurejsh u drejtuan kah Medina. Kësisoj më 17 Ramazan, ky grup u gjet përballë myslimanëve, me ç’rast forcat mushrike ishin trefish në numër më të madh se sa ato myslimane.

Para fillimit të betejës, tre trima kurejsh, të armatosur deri në dhëmb, edhe atë Utba (babai i Hindës, gruas së ebu Sufjanit), vëllai i saj i madh Shejba, dhe Velidi (biri i Utbes) dolën në fushëbetejë dhe kërkuan të përballeshin me luftëtarët myslimanë. Tre luftëtarë nga ensarët dolën në mejdan dhe u prezantuan, por Kurejshit refuzuan të luftonin kundër tyre: “O Muhammed, na dërgo njerëz nga fisi ynë, ata që me ne janë të barabartë!”

Atëherë Pejgamberi i All-llahut e urdhëroi Ubejd ibn Harith ibn Abdul-Mutalibin, Hamza ibn Abdul-Mutalibin dhe Aliun a.s., që t’u kundërviheshin atyre treve. Këta tre muxhahidë trima dolën në fushëbetejë dhe iu prezantuan kundërshtarëve. Këta që të tre i pranuan si kundërshtarë të duhur, dhe thanë: “Këta na janë të barabartë!” Kësisoj Hamza e ndau dyluftimin me Shejbin, Ubejde me Utben, ndërsa Aliu, që ishte më i riu, me Velidin, dajën e Muaviut. Tre luftëtarët nga të dyja palët u ndeshën, por Aliu dhe Hamza shpejt i vranë kundërshtarët e tyre, derisa beteja ndërmjet Ubejdes dhe Utbes ende po vazhdonte dhe asnjëri nuk mund ta mposhte kundërshtarin e vet. Pasi që kishin mposhtur kundërshtarët e tyre, Aliu dhe Hamza i dolën në ndihmë Ubejdes dhe e prenë Utben.[27]

Aliu a.s. më vonë, në një nga letrat e tij dërguar Muaviut, flet për këtë ngjarje dhe thotë: “Ende e kam shpatën me të cilën e përcolla gjyshin tënd, dajën dhe vëllain në një vend të njëjtë.”[28]

Pas fitores tre trima të mëdhenj islamë ndaj luftëtarëve kurejsh, që kishte moral shkatërrues në ushtrinë mushrike, nisi përleshja e përgjithshme e cila përfundoi me disfatë të rëndë të mushrikëve, ashtu që shtatëdhjetë prej tyre u zunë rob. Gjysma e numrit të përgjithshëm të luftëtarëve mushrikë u vranë nga shpata e Aliut a.s..

Shejh Mufidi me emër i numëron tridhjetë e gjashtë mushrik që kishin rënë në betejën në Bedër, dhe shkruan: “Raportuesit shi’it dhe sunnit pa dallime konstatojnë që të përmendurit i kishte vrarë personalisht Ali ibn Ebu Talibi, derisa për të tjerët ka dallime rreth asaj se i ka vrarë Aliu apo ndonjë nga luftëtarët e tjerë.”[29]

 b) Guximi i pashembullt në betejën e Uhudit

 Imazhi dhe motivi i Kurejshëve ishte goditur rëndë nga disfata në Bedër, prandaj vendosën që të hakmerreshin për të vrarët e tyre dhe ta kompensonin këtë humbje të madhe ashtu që Medinën do ta sulmonin me ushtri të madhe dhe të përgatitur mirë.

Burimet informative të Pejgamberit, e njoftuan për këtë qëllim të Kurejshëve, dhe Pejgamberi e thirri këshillin e luftës që të vendosnin si të përballeshin me armikun. Disa myslimanë konsideronin që ishte më mirë që ushtria myslimane të dilte nga Medina dhe të përballej me armikun jashtë qytetit. Kësisoj, Pejgamberi e lëshoi Medinën dhe me njëmijë vetë u nis drejt kodrës Uhud në veri të qytetit. Gjatë rrugës rreth treqind veta, ithtarë të mynafikut të njohur Abdullah ibn Ubejje, nën ndikimin e tij u kthye prapa në Medinë, ashtu që forcat myslimane mbetën në rreth shtatëqind. Në mëngjes të 7 shevall të viti 3, pas Hixhrës dy ushtritë, rrëzë kodrës Uhud qëndruan njëra përballë tjetrës.

Para fillimit të betejës, Pejgamberi i islamit e vëzhgoi fushëbetejën nga aspekti ushtarak dhe vërejti se ekzistonte një pikë, të cilën armiku në zjarrin e betejës do të mund ta shfrytëzonte që pas shpine ta sulmonte ushtrinë myslimane. Për këtë arsye Abdullah ibn Xhubejrin vendosi që bashkë me pesëdhjetë shigjetarë nga një lartësi ta vëzhgonin këtë kalim dhe parandalonin përpjekjen eventuale të armikut për të depërtuar nëpër të, duke urdhëruar që pozicionet e tyre të mos i braktisnin në asnjë mënyrë, qoftë humbën apo fituan myslimanët.

Në anën tjetër, në luftërat e atëhershme bajraktari kishte rol jashtëzakonisht të rëndësishëm, dhe flamuri gjithmonë u besohej luftëtarëve të aftë dhe të guximshëm. Qëndrueshmëria dhe konsistenca e bajraktarit dhe valimit të flamurit në fushëbetejë i jepnin fuqi dhe vullnet luftëtarëve, derisa rënia e bajraktarit dhe robërimi i flamurit, domosdoshmërisht e luhatnin moralin. Pikërisht për këtë para fillimit të betejës, me qëllim që të parandalohej rënia e moralit, caktoheshin disa nga luftëtarët më të guximshëm që të ishin bajraktarë.

Edhe në këtë betejë, Kurejshët vepruan kësisoj, dhe caktuan bajraktarët nga fisi Benu Abdu-Dar, të njohur për guximin e tyre, por menjëherë pas fillimit të betejës dora e fuqishme e Aliut a.s., preu disa bajraktarë njërin pas tjetrit. Vdekjet e vazhdueshme të bajraktarëve e tronditën dhe luhatën moralin e ushtrisë Kurejshe, dhe luftëtarët e tyre nisën të iknin.

Nga Imam Sadiku a.s., transmetohet të ketë thënë: “Ushtria Mushrike në Betejën në Uhud i kishte nëntë bajraktarë, dhe që të gjithë i preu me dorën e tij Aliu a.s.” Ibn Asiri, gjithashtu thotë: “Aliu ishte ai i cili preu bajraktarët Kurejsh.”[30]

Siç transmeton Shejh Saduku, Aliu a.s., ka bërë me dije për këtë gjatë mbledhjes së këshillit të të gjashtëve për zgjedhjen e kalifit të ri pas vdekjes së Omerit, duke thënë: “Pashë një Zot, a ka në mesin tuaj dikush veç meje që në betejën në Uhud i ka vrarë nëntë bajraktarë të fisit Abdu-Dar!?” Mandej Imami shton: “Pas rënies së këtyre të nëntëve, në mejdan doli robi i tyre i quajtur Sevab, njeri me trup gjigant, dhe derisa nga goja nxirrte shkumë e sytë i kishte të përgjakur, tha: “Për t’u hakmarrë për pronarët e mi nuk do ta vras askend tjetër përveç Muhammedit!” Ju u hamendët kur e patë, por unë i dola në mejdan. Shkëmbyem goditje, derisa nuk e qëllova ashtu që ta ndaja përgjysmë.” Të gjithë anëtarët e këshillit vërtetuan këto fjalë të Aliut a.s..

Kësisoj ushtria Kurejshe u gjend në kaos, dhe kur panë këtë, njerëzit e Abdullah ibn Xhubejrit deshën ta lëshonin pozicionin e tyre për ta marrë prenë. Abdullahu ua rikujtoi urdhrin e prerë të Pejgamberit, por ata nuk dëgjuan, dhe dyzet prej tyre zbritën nga kodra dhe nisën të merrnin plaçkën. Abdullah ibn Xhubejri qëndroi në pozicion me më pak se dhjetë vetë.

Kur e hetoi këtë Halid ibn Velidi, i cili me një grup kalorësish priste në pusi, i sulmoi, dhe pasi i vrau, u hodh nga shpina mbi myslimanët. Ky sulm, bashkë me ngritjen e sërishme të flamurit Kurejsh, të cilin e ngriti njëra nga gratë e tyre Amra bint Alkame, u dha kurajë luftëtarëve kurejsh që të ktheheshin në fushëbetejë.

Kësisoj situata në fushëbetejë përnjëherë ndryshoi. Radhitja e luftës e myslimanëve u trazua, radhët e tyre u shthurën, u zhduk lidhja mes komandantëve dhe luftëtarëve, dhe myslimanët kështu pësuan humbje. Rreth shtatëdhjetë muxhahidë myslimanë, mes tyre dhe Hamza ibn Abdul-Mutalibi dhe Musab ibn Omejri, një nga bajraktarët e ushtrisë myslimane, ranë shehid.

Në anën tjetër, pasi që armiku nëpër fushëbetejë e kishte përhapur lajmin për rënien e Pejgamberit, morali i shumë myslimanëve ishte luhatur, dhe nën trysninë e shtuar të ushtrisë mushrike, shumica e myslimanëve nisën të iknin dhe ushtria u shpërnda. Në fushëbetejë nuk mbeti askush nga myslimanët pos një grupi të vogël të atyre që mbronin Pejgamberin. Ishin këto çastet vendimtare për historinë e tutjeshme të islamit.

Ibn Asiri në Historinë e tij shkruan: “hz. Muhammedi s.a.v.s. e kishte vërejtur një grup mushkrikësh, të cilët po përgatiteshin t’i sulmonin, dhe Aliu me urdhër të Pejgamberit, u sul mbi ta, dhe pasi vrau disa shkaktoi panik mes tyre. Pejgamberi mandej vërejti grupin tjetër, dhe urdhëroi Aliun që të sulej mbi ta, dhe aliu i vrau e shpërndau. Atëherë meleku i shpalljes i tha Pejgamberit: “Kjo që tregoi Aliu është besnikëri e skajshme”, ndërsa Pejgamberi tha: “Ai është imi, dhe unë jam i tij.” Atëherë nga qielli u dëgjua zëri i cili tha: La seyfe il-la zulfikar ve la feta il-la Ali (Nuk ka shpatë si Zylfikari, nuk ka trim si Aliu).”[31] E pyetën Pejgamberin se kush po thoshte këtë, ndërsa ai tha “Xhibrili”[32]

 c) Në betejën Hendek (lufta e aleatëve – ahzab)

 Beteja Ahzab siç e përcakton edhe vet emri, ishte betejë në të cilën shumë fise të ndryshme dhe grupe armiqsh të islamit ishin bashkuar që ta shkatërronin islamin e ri. Disa historianë shkruajnë se forcat e jobesimtarëve në këtë betejë kishin numëruar më shumë se dhjetëmijë veta, ndërsa myslimanë nuk ishin më shumë se tre mijë.

Udhëheqësit e Kurejshëve, të cilët i prinin kësaj ushtrie, konsideronin se duke pasur parasysh numrin dhe përgatitjen e ushtrisë, me këtë sulm tërësisht t’i shkatërronin myslimanët dhe ta hiqnin qafe Muhammedin s.a.v.s., dhe ithtarët e tij. Kur Pejgamberit të islamit, s.a.v.a., i erdhi lajmi për lëvizjet e Kurejshëve, ai thirri këshillin ushtarak. Në atë mbledhje Selmani propozoi që përreth vendeve të ndjeshme të Medinës të hapej istikam (hendek) i cili do të parandalonte kalimin dhe sulmin e armikut. Ky propozim u aprovua dhe në disa ditë të ardhshme, me përpjekje dhe angazhim të madh të myslimanëve, u hapë kanali. Kanali ishte aq i gjerë sa që kalorësit e armikut nuk mund ta kaloni me kërcim, ndërsa ishte mjaft i thellë sa që ai i cili binte në të nuk mund të dilte lehtë.

Ushtria e fuqishme e jobesimtarëve, e ndihmuar nga hebrenjtë, arriti pranë qytetit. Kishin menduar se, si edhe më parë, me myslimanët do të përballen diku në shkretëtirë përreth Medinës, por kësaj here askund jashtë qytetit nuk kishte gjurmë të myslimanëve. Armiku kësisoj vazhdoi të avanconte derisa nuk arritën pranë Medinës. Atëherë hetuan kanalin e gjerë dhe të thellë gjithandej rreth pjesëve të ndjeshme të qytetit, gjë që i befasoi mjaft ngase deri atëherë mihja e kanaleve nuk ishte përdorur në luftërat mes Arabëve. Kësisoj u detyruan ta rrethonin qytetin përreth kanalit.

Sipas disa burimeve, rrethimi i Medinës zgjati një muaj. Sa herë që luftëtarët kurejsh përpiqeshin të dilnin përtej kanalit, hasnin në rezistencë të fuqishme të myslimanëve të cilët pritnin pas barrikadave. Ushtria islame në çdo sulm përgjigjej me shigjeta dhe gurë. Hedhja e shigjetave nga të dyja anët kishte zgjatur me ditë e natë, mirëpo asnjëra palë nuk ia doli të korrte fitore.

Në anën tjetër, rrethimi i Medinës nga një ushtri kaq e madhe e kishte ulur moralin e shumë myslimanëve, e sidomos e përjetonin rëndë që fisi hebreje Benu Kurejdha e kishin shkelur marrëveshjen dhe ishin vendosur në anën e idhujtarëve, duke u premtuar që derisa mushrikët ta kalojnë kanalin, edhe ata do të hidhen mbi myslimanët.

 Ditët vendimtare dhe kritike

 Kur’ani Fisnik shkëlqyeshëm tregon situatën e vështirë dhe të rrezikshme për myslimanët gjatë këtij rrethimi, dhe në suren El-Ahzab thotë:

O besimtarë! Kujtoni mirësinë e Allahut ndaj jush, kur ju sulmoi një ushtri, e Ne u dërguam një erë dhe një ushtri të cilën ju nuk e patë! Allahu sheh gjithçka që veproni, kur ata u erdhën sipër jush dhe poshtë jush, kur sytë u ishin shtangur, kurse zemrat u kishin ardhur në fyt, atëherë për Allahun u vinin mendime të llojllojshme! Atje besimtarët u vunë në sprovë dhe u trandën me një dridhje të tmerrshme! E kur hipokritët dhe ata me zemër të sëmurë deklaronin: “Allahu dhe Pejgamberi i Tij na kanë premtuar vetëm mashtrim!” Kur një grup prej tyre deklaruan: “O banorë të Jethribit! Nuk mund të qëndroni këtu, andaj kthehuni prapa!” Kurse një grup prej tyre kërkonin leje nga Pejgamberi dhe deklaronin: “Shtëpitë tona janë të pambrojtura!” – e nuk ishin të pambrojtura, por donin vetëm të iknin! Sikur t’u vinin atyre nga anë të ndryshme dhe të kërkonin prej tyre të bëheshin idhujtarë, do të pranonin, dhe shumë pak do të hezitonin për idhujtari, ndërsa i ishin zotuar Allahut më përpara që nuk do t’ia kthenin shpinën! Kurse për zotimin e dhënë Allahut do të përgjigjen.[33]

Por, përkundër situatës së vështirë të myslimanëve, kanali paraqiste pengesë të cilën aleatët nuk ia dilnin ta kalonin, ndërsa vazhdimi i një situate të tillë u dukej gjithnjë e më rëndë. Në fakt, çdo ditë e më shumë bëhej gjithnjë e më ftohtë, ndërsa në anën tjetër, pasi që ushqimi për luftëtarë dhe shtazë që kishin marrë me vete ishte për një periudhë të shkurtër, sikur betejat në Bedër dhe Uhud, mungesa e ushqimit kishte bërë që morali luftarak dhe gatishmëria për luftë të dobësohet gjithnjë e më shumë, ishte paraqitur lodhja dhe rënia e moralit. Për këtë arsye udhëheqësit e ushtrisë së tyre nuk shihnin shtegdalje tjetër se sa të dërgojnë luftëtarët e tyre më të mirë dhe më të shkathët që të përpiqeshin ta kalonin kanalin dhe kësisoj këtë konflikt ta nxjerrin nga rruga pa krye. Kështu, pesë luftëtarët më të dalluar nga radhët e aleatëve në kuaj kalëruan përreth kanalit, dhe ia dolën që në pjesët më të ngushta ta kalonin, dhe u ndalën duke i ftuar myslimanët t’u dalin në dyluftim.

Një nga këta luftëtarë ishte trimi i njohur arab Amr ibn Abdu-Vedd, i cili konsiderohej më i fuqishmi dhe më i guximshmi nga mesi i arabëve. Për të thuhej se vlente sa njëmijë vetë, pasi që dikur në Jelil vet e kishte mposhtur një grup të madh armiqsh, prandaj edhe njihej si Luani nga Jelili. Amri kishte marrë pjesë edhe në betejën e Bedrit dhe me atë rast ishte plagosur, prandaj për këtë arsye nuk kishte marrë pjesë në Betejën e Uhudit. Dhe shih për këtë në betejën e Hendekut në çdo mënyrë donte të tërhiqte vëmendjen për praninë e tij.

Pasi kaloi kanalin, Amri u ndal të bërtiste: “A ka në mesin tuaj luftëtarë!?”, por askush nga myslimanët nuk iu përgjigj, atë e inkurajoji edhe më shumë, dhe nisi të fyente besimin e myslimanëve duke thënë: “Thoni që të vdekurit tuaj shkojnë në Xhenet, e të vdekurit tanë në Xhehenem; askush nuk qenka nga mesi i juaj i gatshëm që ta dërgoj në Xhenet, apo mua të më çoj në Xhehenem!” Mandej nisi të recitonte vargje luftarake dhe tha: “Ju thirra aq shumë dhe në mesin tuaj kërkova luftëtarin sa që mbeta pa zë!”

Thirrjet e vazhdueshme të Amrit në zemrat e myslimanëve futi trazim dhe frikë, ashtu që po qëndronin si të mpirë në vendet e tyre dhe askush nuk tregoi dëshirë t’i kundërvihej.

Sa herë Amri përsëriste thirrjet e tij, vetëm Aliu a.s., ngrihej dhe kërkonte nga Pejgamberi leje që t’i dilte Amrit në mejdan, por Pejgamberi nuk pajtohej me këtë. Kjo u përsërit tri herë, ndërsa kur Aliu për herë të fundit kërkoi leje, Pejgamberi i tha: “Ky është Amr ibn Abdu-Vedd”, në çka Aliu u përgjigj: “E unë jam Aliu!”[34] Më në fund Pejgamberi, pranoi, i dha Aliut shpatën e tij, ia vendosi turbanin e vet në kokë dhe këndoi një dua për të.

Aliu a.s., u nis në atë dyluftim, ndërsa pejgamberi i islamit tha: “I tërë islami doli përballë tërë kufrit!”[35] Kjo deklaratë tregon qartë që fitorja në këtë dyluftim do të thoshte ose fitore të imanit kundër kufrit, ose fitore të kufrit kundruall imanit. Ishte fjala për përleshjen vendimtare e cila duhej ta përcaktonte ardhmërinë e islamit dhe idhujtarisë.

Aliu a.s. u nis drejt Amrit në këmbë, ndërsa kur iu afrua i tha: “Betohu se fisit Kurejsh do t’ia plotësosh tri gjëra nëse i kërkon nga ti.” “Po!”, u përgjigj Amri, pastaj Aliu tha: “E para që kërkojë nga ti është ta pranosh islamin.” “Harroje këtë dëshirë”, u përgjigj Amri. Atëherë Aliu a.s. shtoi: “Lëre luftën dhe ik nga këtu, e të tjerët le t’i qërojnë hesapet me Muhammedin. Nëse ai është me të vërtetën, do të jesh njeriu më i lumtur, e nëse nuk është, dëshira jote do të realizohet edhe pa marrë pjesë ti në luftë.” Amri në këtë u përgjigj: “Gratë Kurejshe kurrë nuk do të tregojnë se çfarë ka ndodhur! Jam betuar që flokët nuk do t’i vajos derisa të mos i hakmerrem Muhammedit!” Atëherë Aliu i tha: “Zbrit nga kali dhe lufto!” Amri tha: “As që kisha menduar se një arab këtë do të mund ta kërkonte nga unë! Nuk dua që të vras, sepse babai yt ishte miku im. Kthehu, je tepër i ri.” “Por unë dua që të vras ty!”, iu përgjigj Aliu, a.s..

Këto fjalë të Aliut e zemëruan Amrin, dhe ai me arrogancë zbriti nga kali dhe u sul mbi Aliun. Të dy kundërshtarët u kapën fuqishëm dhe nisi lufta e pakompromis. Amri shfrytëzoi momentin e përshtatshëm t’i jepte Aliut goditje të fuqishme, Aliu me mburojën e tij e dëboi atë goditje, por mburoja u nda përgjysmë dhe Aliu a.s., u plagos në kokë. Në momentin e njëjtë Aliu a.s., ia ktheu Amrit rreptë, dhe Amri u përplas për tokë. Pluhuri që u ngrit u pengoi vëzhguesve që ta shihnin epilogun e betejës. Përnjëherë u dëgjuan tekbirët e Aliut a.s.. Nga tabori mysliman u dëgjuan brohoritma gëzimi dhe të gjithë e kishin të qartë se Aliu a.s., e vrau trimin e madh arab.[36] Vdekja e Amrit për rezultat kishte që katër kalorësit e tjerë të cilët e kishin kaluar kanalin dhe pritnin epilogun e dyluftimit tani nisën të iknin me vrap. Tre nga ata ia dolën ta kalonin hendekun dhe të kthehen te ushtria e tyre, por njëri nga ata, i quajtur Nevfel, duke ikur ra nga kali në hendek, ndërsa Aliu a.s., kërceu në hendek dhe e vrau Nevfelin. Pasi humbi edhe këtë trim, ushtrisë së aleatëve iu luhat motivi, dhe tërësisht humbën shpresën se do të mund të depërtonin në qytet. Pjesëtarët e fiseve të ndryshme nisën të merreshin vesh për t’u tërhequr dhe kthyer nëpër shtëpitë e veta.

Goditjen përfundimtare ua dha All-llahu i Madhërishëm, me një erë furtunë, ashtu që më në fund, krejtësisht të thyer, vendosën të tërhiqeshin.[37]

Pejgamberi me rastin e fitores së madhe të Aliut a.s., të asaj dite, ka thënë: “Po sikur kjo vepër të krahasohej me të gjitha veprat e mira të ummetit tim, do t’i mundte të gjitha. Sepse, me vrasjen e Amrit nuk ka mbetur shtëpi mushrike pa e prekur mjerimi, dhe nuk kishte shtëpi myslimane e cila nuk ishte mbushur me nderim e mburrje.”[38] Muhadithi i njohur sunit Hakim Nishaburi, kësisoj i transmeton fjalët e Pejgamberit: “Fitorja e Ali ibn Ebu Talibit ndaj Amr ibn Abdu-Veddit në ditën e Hendekut është më e vlefshme se sa të gjitha veprat e mira të ummetit tim deri në Ditën e gjykimit!”[39]

Gjithsesi, kuptimi i këtyre fjalëve është plotësisht i qartë: atë ditë islami dhe Kur’ani u përballën me kërcënimin më të rëndë ushtarak dhe kishin kaluar nëpër çastet më të vështira. Aliu a.s. ishte ai i cili me besnikërinë e tij të pashembullt e kishte shpëtuar islamin nga rreziku dhe e kishte siguruar mbijetesën e tij deri në ditën e Kijametit. Islami forcoi rrënjët e veta duke iu falënderuar besnikërisë së Aliut, dhe prandaj besnikëria e tij është e barabartë me ibadetin e të gjithë besimtarëve.

 d) Pushtimi i kështjellës Hajber

 Pejgamberi i islamit vendosi që në vitin 7 h. t’i çarmatoste hebrenjtë në kështjellën Hajber. Arsyet ishin si vijojnë:

1. Hajberi hapur bënte intriga kundër pushtetit të sapo themeluar islam, dhe hebrenjtë nga kjo kështjellë disa herë u kishin ndihmuar armiqve të islamit në sulmet në Medinë. Sidomos gjatë betejës në Hendek, kishin luajtur rol të rëndësishëm në forcimin e ushtrisë së aleatëve;

2. Edhe pse në atë kohë Persia dhe Bizanti ishin dy perandori të mëdha që zhvillonin luftëra të gjata mes tyre, paraqitjen e islamit si fuqia e tretë në atë hapësirë nuk do ta toleronin. Prandaj aspak nuk ishte e pabesueshme që hebrenjtë nga Hajberi të gjendeshin si armë në duart e sundimtarëve Persian apo bizantin dhe t’u ndihmonin në shkatërrimin e islamit. Ka mundur të ndodhte lehtë që këto dy perandori hebrenjtë t’i nxitnin në luftë kundër fesë së re në mënyrë të njëjtë se si i nxitnin mushrikët arabë kundër islamit. Të gjithë këto e kishin shtyrë Pejgamberin që me ushtrinë e tij prej 1600 vetash të nisej për Hajber. Kështjella Hajber ishte e mbrojtur shkëlqyeshëm dhe kishte kushte të mira për t’u mbrojtur, dhe luftëtarëve hebrenj i paraqiste një strehë të rëndësishme.

Me një vetëmohim të madh dhe guxim të luftëtarëve të ushtrisë islame, istikamet e Hajberit ranë njëri pas tjetrit,[40] por kështjella Kamus, kështjella më e madhe e luftëtarëve hebrenj, u bënte ballë të gjitha sulmeve dhe muxhahidët e islamit kurrsesi nuk mund ta pushtonin. Pejgamberi ato ditë kishte kokë dhembje të madhe dhe kjo e pengonte që personalisht ta udhëhiqte ushtrinë në betejë. Për këtë arsye çdo ditë flamurin ia besonte luftëtarit tjetër myslimanë dhe ia jepte detyrë që ta pushtonte kështjellën, por ata, njëri pas tjetrit, ktheheshin pa e zbatuar detyrën. Një ditë flamurin e kishte Ebu Bekri, ditën tjetër Omeri, por as këta dy nuk ia dolën të fitonin dhe ishin të detyruar të ktheheshin në llogore të ushtrisë myslimane. Pejgamberit një situatë kësisoj gjithnjë e vështirë i dukej. Duke parë se si qëndrojnë gjërat, ai tha: “Këtë flamur nesër, me siguri, do t’ia jap njeriut përmes duarve të cilit All-llahu do t’na dhurojë fitoren. Ai e do All-llahun dhe Pejgamberin e Tij, por edhe All-llahu dhe Pejgamberi i Tij e duan atë.” As’habët ranë në gjumë duke menduar kujt do t’i jepet flamuri. Kur agoi, të gjithë herët erdhën te Pejgamberi, duke shpresuar çdonjëri prej tyre se atij do t’i jepet flamuri. Pejgamberi pyeti: “Ku është Aliu, biri i Ebu-Talibit?” Të pranishmit u përgjigjën: “O Pejgamber i All-llahut ka dhembje në sy.” Pejgamberi tha: “Dërgoni dikë ta marrë.” E sollën, dhei dërguari  ia fërkoi sytë më pështymën e vet dhe bëri një dua. Ai sakaq u shërua sikur të mos kishte pasur kurrë dhembje në sy. Ia dorëzoi flamurin, kurse Aliu a.s. pyeti: “O Pejgamber i All-llahut, a duhet të luftoj me ta gjersa të bëhen të gjithë si ne (myslimanë)?” I dërguari iu përgjigj: “Shko ngadalë gjersa të mos arrish te paralagjet e tyre, e pastaj i fto në islam dhe i informo ç’farë detyrime duhet t’i kryejnë prej të drejtave të All-llahut; pasha All-llahun, sikur All-llahu ta udhëzojë përmes teje vetëm një njeri, kjo është më e mirë se të kesh deve leshkuqe.” [41]

Aliu a.s. e kreu detyrën e tij, dhe me guxim të pashembullt dhe trimëri, e pushtoi këtë kështjellë të fuqishme dhe mirë të mbrojtur.[42]

 Mëkëmbësi i veçantë i Pejgamberit

 Kishin kaluar më shumë se njëzet vjet prej se kishte filluar islami në Hixhaz, për zili të idhujtarisë, dhe të përhapej mes fiseve të ndryshme arabe, dhe shumica prej tyre, në hapësirat e ndikimit islamë, ishin bërë të vetëdijshëm për të keqen e idhujtarisë dhe e dinin që idhujtaria nuk është asgjë tjetër përveç pasim i verbër i zakoneve të paraardhësve të tyre, dhe që ato hyjni të rrejshme ishin tepër të dobëta që ta mbronin vetveten, e sidomos të paafta që t’u ndihmojnë të tjerëve. Hyjnitë e tilla të pavlera dhe të pafuqishme me asgjë dhe aspak nuk e meritojnë të adhurohen dhe nderohen.

Ata të cilët, me ngritjen e vetëdijes dhe zemrës, kishin dëgjuar fjalët e Pejgamberit të All-llahut në jetët e tyre kishin përjetuar ndryshime të thella dhe kishin hequr dorë nga idhujtaria drejt fesë së tevhidit dhe besimit në një Zot. Sidomos pas çlirimit të Mekës nga Pejgamberi, thirrësit e fesë mund ta prezantonin islamin lirshëm dhe drejtë, dhe si rezultat i kësaj, shumica e zonave, qyteteve dhe fshatrave në Hixhaz kishin hequr dorë nga idhujtaria dhe i ishin përgjigjur thirrjes joshëse të tevhidit. Por, kishte edhe grupe të injorantëve fanatikë të cilët e kishin shumë vështirë të hiqnin dorë nga zakonet e lashta, dhe kësisoj jetonin në konflikt të vazhdueshëm me ndërgjegjen e tyre dhe natyrën burimore njerëzore. Të tillët nuk hiqnin dorë nga shprehitë e tyre të shëmtuara dhe vazhdonin t’i ndiqnin lajthitjet dhe besimet e gabuara të cilat nënkuptonin të këqija të ndryshme morale dhe shoqërore. Prandaj ishte koha e fundit që Pejgamberi me forcë ushtarake t’i thyente të gjitha manifestimet e idhujtarisë dhe çdo sjellje jonjerëzore, dhe kësisoj, përmes rrugës ushtarake, ta çrrënjos idhujtarinë e cila paraqiste rrënjën e së keqes morale dhe shoqërore, dhe një lloj agresioni të veçantë në dinjitetin njerëzor.

Në atë kohë u shpallën ajetet e sures Berat dhe Pejgamberit iu urdhërua që mosdurimi i All-llahut dhe Pejgamberit të Tij ndaj mushrikëve ta shpall publikisht në Haxh, atë tubim të madh i cili në Mekë sjellte haxhinjtë nga të gjitha viset, dhe që hapur t’ua bënte me dije idhujtarëve nga Hixhazi që në katër muajt e ardhshëm duhet ta merrnin vendimin e qartë: ose do t’i kthehen fesë së teuhidit dhe të rreshtohen mes myslimanëve, me çka do të gëzojnë të gjitha privilegjet materiale dhe shpirtërore dhe obligimet myslimane, ose do të ngulin këmbë në kokëfortësinë e tyre dhe inatin, që do të thotë se duhet të ishin të gatshëm në luftën në të cilën të gjithë ata që kapen nga myslimanët do të ekzekutoheshin.

Ajetet e kësaj sureje ishin shpallur në kohën kur Pejgamberi, s.a.v.a., nuk e kishte ndërmend të shkonte në haxh, pasi që një vit më herët kur ishte çliruar Meka, i kishte bërë vizitë Shtëpisë së Allahut dhe kishte vendosur që haxhin ta kryente vitin e ardhshëm, atë të cilin do të njihet si haxhi lamtumirës. Prandaj ishte e domosdoshme që ta autorizonte dikend që haxhinjve t’ua përcillte porosinë e Allahut. Kësisoj së pari e ftoi Ebu Bekrin, ia mësoi këto ajete, dhe në përcjellje të dyzetë vetave e përcolli në Mekë që t’i publikonte këto ajete në ditën e kurban-bajramit. Ebu Bekri u nis drejt Mekës, por Pejgamberit përnjëherë i arriti shpallja Hyjnore në të cilën u urdhërua që këtë porosi duhej t’ia përcillte njerëzve personalisht Pejgamberi apo ndonjë nga të tijët, dhe që askush tjetër nuk kishte të drejtë ta bënte këtë. E kush ishte ai person për të cilin Shpallja thotë se duhej të ishte i Pejgamberit, ai të cilit i përkiste kjo shkallë?

Pejgamberi shpejt e thirri Aliun dhe e urdhëroi që të nisej për Mekë, ta arrinte Ebu Bekrin, t’i merrte nga ai ajetet dhe t’i thoshte se ishte shpallur, që ajetet njerëzve duhej t’ia kumtonte personalisht Pejgamberi apo dikush nga të tijët, dhe për këtë arsye kjo detyrë i ishte besuar Aliut a.s..

Aliu a.s. bashkë me Xhabirin dhe një grup as’habësh u nis drejt Mekës, duke kalëruar devenë e veçantë të Pejgamberit dhe ia përcolli Ebu Bekrit fjalët e Pejgamberit. Ai ia dorëzoi ajetet Aliut a.s..

Prijësi i besimdrejtëve pastaj arriti në Mekë, dhe ditën e dhjetë të dhul-hixhxhetit u ngjit në kodrën Ukba, dhe me zë të fuqishëm recitoi ajetet e para të sures Berat, dhe të gjithë të pranishmëve ua shpalli njoftimin e Pejgamberit në katër pika.[43] Me atë porosi të gjithë mushrikët e kuptuan që kanë vetëm edhe katër muaj para vetës ta definonin qëndrimin e tyre ndaj pushtetit islamë. Ajetet Kur’anore dhe njoftimi i Pejgamberit gjithsesi ndikuan në qëndrimet e mushrikëve, dhe para se të kalonin katër muaj, ata në grupe filluan të hynin në fenë e tevhidit, ashtu që deri në kalimin e vitit 10 të Hixhretit, idhujtaria tërësisht u çrrënjos në Hixhaz.

Kur Ebu Bekri u njoftua me anulimin, shumë i padisponuar u kthye në Medinë dhe iu ankua Pejgamberit,: “Më kishe konsideruar të përshtatshëm dhe meritor për këtë detyrë, por pa arsye më përjashtove. A të ka ardhur ndonjë urdhër nga Zoti në lidhje me këtë?” Pejgamberi iu përgjigj: “Erdhi lajmëtari i All-llahut dhe më tha se përveç meje apo ndonjë nga të mijtë askush tjetër nuk ishte meritor ta bënte atë.”[44]

 4 – Nga vdekja e të dërguarit deri te hilafeti i jashtëm i Aliut

 Para se të kalojmë në këtë pjesë, si hyrje do të përmendim që imameti nga vdekja e Pejgamberit (në muajin sefer 11. vjet pas Hixhrës) deri në vitin e vdekjes së Imam Hasan Askeriut (në muajin rebiul-evvel 260. H.) parimisht kishin kaluar katër etapa, dhe secila nga këto etapa, për sa i përket raportit të imamit kundruall zbatuesve të pushtetit, kishte veçantitë e saja. Këto etapa do të ishin me sa vijojnë:

1. Periudha e durimit respektivisht tolerimit të pushtetit nga ana e Imamit. Kjo periudhë kishte zgjatur njëzet e pesë vjet, respektivisht deri në vdekjen e Pejgamberit të islamit deri në fillim të pushtetit të jashtëm të Prijësit të besimdrejtëve ( në vitin 35. sipas Hixhrës);

2. Periudha e ardhjes së Imamit në pushtet. Kjo periudhë nënkupton katër vjet dhe nëntë muaj pushtet të Prijësit të besimdrejtëve dhe disa muaj hilafet të Imam Hasanit a.s., dhe kjo periudhë, përkundër pengesave të shumta dhe problemeve që këtyre dyve u kishin shkaktuar armiqtë e islamit, konsiderohen vitet më të shkëlqyeshme në historinë e pushtetit islam;

3. Periudha afatshkurtër e përpjekjeve praktike që të vendosej pushteti islamë. Kjo kohë nënkupton periudhën e gjatë njëzet vjet nga paqja e Imam Hasanit (41H.) deri te shehadeti tragjik i Imam Hyseinit (61 H.). Pas paqes së Imam Hasanit a.s., praktikisht nisi periudha e aktivitetit gjysmë ilegal të ndjekësve të Ehli Bejtit, respektivisht filluan aktivitetet të cilat kishin për qëllim kthimin e pushtetit në familjen e Pejgamberit. Ky qëllim edhe nuk ishte i largët nga realizimi dhe deri në fund të jetës së shquar për të keq të Muaviut kishte ekzistuar shpresa se do të realizohej;

4. Dhe në fund, periudha e katërt paraqet përpjekjet që po ky qëllim i njëjtë të arrihej në plan afatgjatë. Kjo periudhë zgjati gati dy shekuj, dhe në faza të ndryshme ishte e përcjellë me fitore dhe disfata, ndërsa rezultoi tërësisht me fitoren në planin ideologjik, të arritur duke iu falënderuar aplikimit të qindra taktikave të përshtatshme dhe me mijëra shembuj të besnikërisë dhe sinqeritetit të vërtetë.[45]

 Shpërngulja e Pejgamberi nga kjo botë dhe çështja e udhëheqjes

 Aliu a.s. pas Pejgamberit paraqiste personin më meritor për ta udhëhequr shoqërinë islame, pasi që, po e përjashtuam Pejgamberin e islamit, askush në bashkësinë myslimane nuk mund të krahasohej me Aliun për sa i përket virtyteve, devotshmërisë, njohjes së dispozitave fetare dhe drejtësisë, pjesëmarrjes në xhihad, përpjekjes së vazhdueshme në rrugën e All-llahut dhe posedimit të kualiteteve më të bukura njerëzore. Pikërisht për këtë arsye Aliu a.s. ishte meritor, dhe shumë herë në përputhje me urdhrin e All-llahut, nga ana e Pejgamberit ishte prezantuar si prijësi i ardhshëm i myslimanëve, ndërsa ngjarja më e rëndësishme lidhur me këtë padyshim ishte ajo e njohur si Gadir. Për shkak të gjithë kësaj, pritej që pas vdekjes së Pejgamberit, Aliu menjëherë të merrte përsipër punët e bashkësisë dhe të bëhej prijësi i myslimanëve. Mirëpo, në praktikë kjo nuk ndodhi dhe orientimi i hilafetit islam pas vdekjes së Pejgamberit shkoi në kahje tjetër, dhe kësisoj Aliu a.s. u largua nga skena politike dhe qendrat vendim marrëse në shoqërinë islame.

 Periudha vendimtare

 Aliu a.s. nuk mund ta duronte devijimin dhe mendonte se ishte e patolerueshme të qëndronte pasiv ndaj kësaj, prandaj shumë herë me argumente të pakontestueshme dhe dëshmi kritikonte halifët dhe mbështetësit e tyre, dhe kishte protestuar kundër asaj që bënin. Por, me kohën u pa që nga ato protesta nuk kishte dobi të madhe dhe që halifët e mbështetësit e tyre ishin të vendosur ta ruanin pushtetin e tyre. Në një situatë të tillë Aliu a.s. u gjend në udhëkryq të dy rrugëve të ndjeshme dhe vendimtare: kishte mundësi që me ndihmën e ithtarëve të tij besnikë të organizonte kryengritje, dhe duke u mbështetur në fuqi e forcë, ta merrte pushtetin; ose mund ta duronte situatën ekzistuese, dhe në kuadër të mundësive të tij, të ndihmonte në zgjidhjen e problemeve të myslimanëve dhe t’i kryente detyrat e tij. Duke pasur parasysh që për prijësit hyjnor fuqia dhe pozita nuk paraqesin qëllim, për ta është e rëndësishme ta realizojnë atë që është qëllim i udhëheqjes shpirtërore, e ai është shumë më i lartësuar dhe më me vlerë se sa pozita dhe fuqia. Kësisoj, nëse prijësi në një moment të caktuar gjendet në udhëkryq dhe është i detyruar të zgjedh ndërmjet pozitës dhe qëllimit të tij, ai duhet ta hedh poshtë pozitën e prijësit zyrtar dhe të vendos për ruajtjen e qëllimit të tij. Aliu a.s. i cili ishte përballur me një situatë të tillë, vendosi për rrugën tjetër. Duke vlerësuar situatën dhe gjendjen e shoqërisë, konkludoi se po nguli këmbë në marrjen e pushtetit dhe sigurimin e pozitës së tij, situata do të bëhet e atillë sa që i tërë mundi i Pejgamberit të All-llahut dhe atyre që kishin derdhur gjakun e tyre të pastër në rrugën e cakut islamë më në fund do të ishte i kotë.

Imam Aliu a.s në hytben Shikshikije kështu flet për udhëkryqin e vështirë dhe të ndjeshëm të rrugëve në të cilin ishte gjendur dhe zgjedhjen e rrugës tjetër: “E kam vendosur perden kundruall hilafetit dhe kam qëndruar i veçuar nga ai. Mandej nisa të mendoja se a do të duhej të sulmoja apo të duroja i qetë errësirën verbuese të vuajtjeve në të cilën ishin rritur të rraskapiturit, ndërsa të rinjtë ishin plakur, gjersa besimtari vërtetë vepron nën barrë derisa nuk e takon All-llahun. E kuptova që ngulmi në këtë ka qenë më i miri. Prandaj zgjodha durimin, edhe pse kisha thumbime në sy dhe gulçitje në fyt. E kam shikuar grabitjen e trashëgimisë sime gjersa i pari shkonte rrugës së vet…”[46]

Imam Aliu kësisoj bën me dije për durimin e tij ndaj disa devijimeve të hilafetit islamë në raport me rrugën e tij burimore, edhe atë vetëm nga dëshira që të ruheshin parimet e tjera të islamit. Kështu në fillim të hilafetit të Osmanit, kur votat e anëtarëve të këshillit vendosën në dobi të Osmanit dhe ia dorëzuan pushtetin, Imami, a.s. u drejtohet anëtarëve të këshillit dhe u thotë:

“Vërtetë e dini që kam më shumë se të tjerët të drejtë për hilafet. Pasha Allahun, do të rri i qetë aq gjatë derisa gjërat e myslimanëve të mos dëmtohen dhe të mos ketë shtypje, pos ndaj meje, duke kërkuar shpërblim për këtë dhe duke qëndruar larg zilive dhe lakmive për të cilat keni mall.”[47]

 Rreziqet e brendshme dhe të jashtme

 Thamë që Aliu a.s. duke marrë parasysh rreziqet që e kërcënonin shoqërinë islame, ishte përmbajtur nga kryengritja e armatosur dhe rebelimi. Ka mundësi që dikush të pyes se cilat ishin ato rreziqe në atë kohë që e kërcënonin shoqërinë e posa themeluar islame?

Si përgjigje në këtë pyetje, do të mund të numëroheshin rreziqet e brendshme dhe të jashtme të cilat Aliu a.s. i kishte parasysh duke vendosur që të heqë dorë nga lufta e armatosur:

1. Po të vendoste Imami, duke u mbështetur në forcën, që përmes kryengritjes së armatosur ta marr pushtetin respektivisht hilafetin, shumë nga njerëzit e tij të dashur, atyre që me shpirt dhe zemër kishin besuar në imamatin e tij, në ato beteja do të vdisnin. Përveç kësaj, grupi i madh i as’habëve të Pejgamberit, atyre që nuk e mbështesnin hilafetin e Imamit, gjithashtu do të vriteshin. Edhe pse ky grup kundërshtonte Imamin kur ishte fjala për udhëheqjen, dhe për shkak të inateve personale apo bindjeve ishin kundër idesë që udhëheqja në bashkësi t’i përkiste Aliut, ata në lidhje me çështjet e tjera nuk kishin dallime me Aliun, ndërsa me humbjen e këtij grupi, i cili në çfarëdo mënyre paraqiste fuqi kundër shirkut, idhujtarisë, krishterimit dhe judaizmit, fuqia e myslimanëve që në qendër do të dobësohej shumë.

Kur me qëllim të rrëzimit e të dyve që kishin shkelur marrëveshjen (Talha dhe Zubejri) u nis drejt Basrës, Imami mbajti fjalim në të cilin qartë bëri me dije në këtë problem të ndjeshëm: “Kur Allahu ia mori shpirtin Pejgamberit të Tij, Kurejshët me egoizëm i dhanë përparësi vetvetes kundruall meje, që isha më meritori se secili prej tyre për ta udhëhequr ummetin. Por, e kuptova që durimi në këtë gjë është më i mirë se krijimi i përçarjeve mes myslimanëve dhe derdhjes së gjakut të tyre. Sepse, njerëzit posa e kishin përqafuar islamin dhe feja ishte sikur miu para grykës së luanit që kishte hapur gojën ta gëlltiste. Pakujdesia më e vogël dhe dobësia do t’i çonin në devijim, dhe njeriu më i dobët do të mund t’i largonte nga rruga.”[48]

2. Pasi që shumë grupe dhe fise që kishin pranuar islamin në vitet e fundit të jetës së Pejgamberit, s.a.v.a., ende nuk kishin fituar njohuri të domosdoshme për islamin dhe drita e fesë ende nuk kishte ndikuar plotësisht në zemrat e tyre, në momentin kur tek ata kishte arritur lajmi për vdekjen e Pejgamberit, disa prej tyre e kishin braktisur fenë dhe i ishin kthyer idhujtarisë, dhe praktikisht kundërshtonin pushtetin islamë në Medinë, nuk ishin të gatshëm të paguanin disfatat islame, bile me tubimin e forcave ushtarake seriozisht e kërcënonin Medinën. Prandaj gjëja e parë që duhej të bënte pushteti myslimanë ishte të mobilizonte një grup myslimanësh në luftë kundër tradhtarëve dhe shtypjen e kryengritjes së tyre, dhe flaka e kryengritjes së tyre më në fund, me angazhimin e myslimanëve, ishte shtypur.[49]

Në një situatë të tillë, kur armiqtë reaksionar të islamit e shpalosën flamurin e tradhtisë dhe kërcënuan pushtetin islamë, kurrsesi nuk ishte e drejtë që Imami tani të shpaloste flamur tjetër dhe të organizonte kryengritje.

Në një nga letrat e tij dërguar njerëzve në Egjipt, Imami bën me dije për këtë dhe thotë:

“Pasha All-llahun kurrë nuk më është dukur dhe kurrë nuk kam menduar që Arabët pas tij të dërguarit do ta rrëmbejnë nga pjesëtarët e Shtëpisë së pastër, dhe që atë do ta rrëmbejnë nga unë pas tij. Por, befas pashë njerëz se si e rrethonin njeriun duke ia dhënë betimin. Prandaj e frenova dorën time derisa nuk pashë që shumë njerëz largoheshin nga islami, duke bërë thirrje për shkatërrimin e fesë së Muhammedit  s.a.v.s.! Kisha frikë atëherë, që nëse nuk e ndihmoja islamin dhe pasuesit e tij, dhe nëse në të paraqitet çarja apo rrënimi, kësisoj fatkeqësia do të ishte më e madhe se sa humbja e pushtetit tuaj, i cili sidoqoftë është jetëshkurtër, pas së cilës gjithçka kalon siç kalon ajo që imagjinohet apo siç shthuren retë. Prandaj në këto ngjarje ngritëm, gjithnjë derisa të mos shkatërrohet gënjeshtra, dhe feja të mos e arrijë paqen dhe sigurinë.”[50]

Në ditët e para të hilafetit të tij, Imami gjithashtu në fjalimin e tij rikujton këtë fakt. Abdullah ibn Xhenade thotë: “Në ditët e para të pushtetit të Aliut a.s., shkova nga Meka në Medinë. Pashë njerëz të tubuar në xhaminë e Pejgamberit se si prisnin Imamin. Përnjëherë Aliu a.s., doli nga shtëpia, duke mbajtur në dorë shpatën e tij, dhe të gjithë shikuan drejt tij. Ai u ngjit në mimber dhe pas lavdërimit dhe adhurimit të Allahut, kështu filloi fjalimin e tij: “O njerëz, dijeni që atë ditë kur shkoi Pejgamberi nga ne menduam që askush nuk do të ketë kundërshtime për sa i përket pushtetit që ai kishte vendosur, dhe që askush nuk do të lëndoj të drejtën tonë. Sepse, ne ishim pasardhësit e tij dhe të autorizuarit. Por, në të kundërtën e pritjeve tona, një grup nga populli ynë u sul mbi të drejtën tonë, na e rrëmbyen hilafetin dhe pushteti ra në duar të dikujt tjetër… Betohem në Allahun, po të mos ishte frika nga përçarja dhe ndasitë mes myslimanëve dhe frika që mbase edhe idhujtaria sërish do të vërsulet në tokat islame, dhe ta shkatërroj islamin, ndryshe do të sillesha me ta.”[51]

3. Përveç frikës nga tradhtarët e fesë, u paraqitën edhe pejgamberë të rrejshëm si Musejlemi, Tulejhi dhe Sexhahu, dhe secili prej tyre kishte ithtarët e vet dhe forcat që mblidheshin rreth tij me qëllim të sulmit ndaj Medinës. Duke iu falënderuar unitetit të myslimanëve dhe përpjekjeve të mëdha, ato forca u mposhtën.

4. Rreziku nga sulmi i mundshëm i Bizantinëve për myslimanët mund të ishte edhe një arsye për brengosje. Në fakt, deri atëherë myslimanët në tri raste ishin përleshur me Bizantinët, dhe Bizanti i konsideronte myslimanët rrezik serioz, dhe priste rastin të sulmonin në zemër të islamit. Po sikur Aliu a.s., të organizonte kryengritje, dobësimi i frontit të brendshëm mes myslimanëve për Bizantinët do të ishte rast i shkëlqyeshëm, të cilin sigurisht do ta shfrytëzonte.

 Duke marrë parasysh këtë që u tha, është plotësisht e qartë pse Imami i dha përparësi durimit kundruall kryengritjes, dhe kësisoj, duke iu falënderuar durimit të vet, tolerancës dhe mendjemprehtësisë, e shpëtoi shoqërinë islame nga rreziqet e mëdha. Po të mos ishte i përkushtuar aq shumë ndaj unitetit të myslimanëve dhe po sikur të mos kishte frikë nga pasojat e përçarjeve dhe konflikteve mes myslimanëve, ai kurrë nuk do të lejonte që udhëheqja e myslimanëve të merrej nga duart e trashëgimtarëve dhe mëkëmbësve të vërtetë dhe t’u jepej të tjerëve.

 Aktivitetet e Imam Aliut në periudhën e halifëve

 Aktivitetet e Imamit në këtë periudhë do të mund të përkufizohen me sa vijon:

1. Ibadet dhe të shërbyer All-llahut, edhe atë në mënyrën siç i ka hije personalitetit si Aliu a.s., që do të thotë në atë mënyrë që Imam Sexhadi a.s., ibadetin e tij të jashtëzakonshëm e kishte konsideruar të pavlerë në krahasim me ibadetin e gjyshit të tij të madh;

2. Interpretimin e Kur’anit dhe zgjidhjen e problemeve të ndryshme lidhur me kuptimin e disa ajeteve kur’anore, si dhe edukimin e nxënësve si Abdullah ibn Abbasin, i cili konsiderohet mufesiri më i madh islamë mes as’habëve;

3. Dhënien e përgjigjeve në pyetjet e nxënësve nga popujt e ndryshëm, veçanërisht hebrenj e të krishterë, të cilët pas vdekjes së Pejgamberit s.a.v.s., vinin në Medinë për të mësuar rreth fesë së tij dhe për ta njohur atë, dhe shtronin shumë pyetje, ndërsa për përgjigje nuk kishte person më të përshtatshëm se sa Aliu a.s., i cili shumë mirë e njihte Tevratin dhe Inxhilin. Po sikur Imami të mos e plotësonte këtë vakum, shoqëria islame në këtë pikëpamje do të ndeshej me disfatë të tmerrshme. Përgjigjet ç’armatosëse të Imamit në të gjitha pyetjet që i shtroheshin sillnin shumë gëzim dhe kënaqësi halifëve, të cilët e kishin trashëguar Pejgamberin;

4. Nxjerrjen e vendimeve sheriatike në lidhje me çështjet e reja, të cilat nuk kishin ekzistuar në periudhën e hershme të islamit, apo ishin aq të ndjeshme sa që asnjë gjykatës nuk mund të sillte vendim në lidhje me to. Kjo është një nga gjërat tepër të rëndësishme në biografinë e Aliut a.s., sepse po sikur mes as’habëve të mos ishte personaliteti si Aliu, i cili siç ka vërtetuar Pejgamberi, më të dijshmit në ummet dhe më të njoftuarit me çështjet e sheriatit dhe vendimeve, shumë çështje që në periudhën e hershme të islamit do të mbeteshin të ngatërruara dhe pa përgjigje.

Pikërisht paraqitja e çështjeve të reja pas vdekjes së Pejgamberit, janë arsye pse mes njerëzve duhet të ekzistoj Imami i dëlirë dhe i pagabueshëm, i cili plotësisht dhe pa gabime do të sundoj mbi të gjitha parimet dhe dispozitat e islamit, prania e tij dhe dija e tij gjithëpërfshirëse do t’i parandalojë njerëzit që të devijojnë apo të shërbehen me analogji dhe pandehje. Ndërsa një mirësi e tillë aq e madhe, siç e vërtetojnë të gjithë shokët e Pejgamberit s.a.v.s., nuk i ishte bërë askujt pos Prijësit të besimdrejtëve.

Një nga vendimet e Imamit dhe interpretimeve të tij innovative dhe të jashtëzakonshme të ajeteve kur’anore është shënuar në përmbledhjet e haditheve dhe literaturën historike, ndërsa disa shkencëtarë ato pjesë i kanë botuar edhe si libra të veçantë;[52]

5. Edukimi dhe arsimimi i grupit të atyre që posedonin parakushte të pastërtisë dhe gatishmërisë shpirtërore për udhëtim shpirtërorë, sejri suluk, dhe kësisoj, nën udhëheqjen dhe ndikimin shpirtëror të Imamit, ishin në gjendje t’i arrinin kulmet shpirtërore, dhe të shihnin me sytë e zemrës dhe sytë e brendësisë së tyre atë që nuk mund të shihet përmes shqisave fizike të shikimit;

6. Angazhimi dhe përpjekja që të sigurohet jetë më e mirë për shumë të varfër dhe të dobët, që ka arritur deri aty që Imami me duart e tij kishte mbjellë kopshte dhe kishte mihur puse, mandej i kishte bërë vakëf për t’u përdorur në Rrugën e Allahut;

7. Po sikur aparati sundues të përballej me çështjet serioze politike dhe kur ndonjë problem e çonte në rrugë pa krye, Imami ishte këshilltari i vetëm i besueshëm, dhe me qasjen e tij reale ndaj problemeve gjente zgjidhje dhe përcaktonte orientimin e mëtutjeshëm. Disa nga këshillat e tij të këtij lloji janë shënuar në Nehxhul-belaga dhe librat e haditheve.

 Imami dhe zgjidhja e problemeve shkencore e politike të halifëve

 Historia dëshmon se Ebu Bekri dhe Omeri gjatë hilafetit të tyre i drejtoheshin Imam Aliut lidhur me problemet e ndryshme politike, shkencore, çështjeve fetare, problemeve të interpretimeve të Kur’anit dhe dispozitave islame, dhe në masë të madhe ishin shërbyer me këshillat dhe udhëzimet e tij që dilnin nga njohuria e plotë e Imamit në parimet dhe dispozitat islame. Lexuesve në vazhdim i sjellim disa shembuj të tillë të shënuara në literaturën historike.

 Lufta me Bizantin

 Perandoria Bizantine ishte një nga kundërshtarët më të ashpër të pushtetit islam. Bizanti nga veriu vazhdimisht kërcënonte pushtetin islam dhe Pejgamberi i islamit deri në çastet e fundit të jetës ishte i vetëdijshëm nga rreziku i Bizantit. Kështu në vitin 8 pas Hixhrës e dërgoi një grup nën komandën e Xhafer Tajjarit drejt brigjeve të Shamit, por ushtria islame, pasi kishte humbur tre komandantë lufte dhe një numër të caktuar luftëtarësh, pa asnjë rezultat u kthye në Medinë. Për ta kompensuar këtë disfatë, Pejgamberi në vitin 9 H. me një ushtri të madhe u nis drejt Tebukut, mirëpo ushtria u kthye në Medinë pa u përballur me armikun. Ky udhëtim kishte rezultate të shkëlqyeshme, për të cilat mund të mësohet më shumë nga literatura historike, por Pejgamberi, edhe më tutje vazhdimisht ishte i brengosur për shkak të sulmit të mundshëm të Bizantinëve. Pikërisht për këtë në orët e fundit të jetës i shtrirë në shtratin e vdekjes, e dërgoi në Sham ushtrinë e përbërë nga muhaxhirët dhe ensarët. Për arsye të caktuara, kjo ushtri nuk e lëshoi Medinën, ndërsa Pejgamberi u shpërngul nga kjo botë në momentin kur kjo ushtri po vendoste llogorin disa kilometra larg Medinës.

Pas vdekjes së Pejgamberit, atmosfera politike në Medinë, e cila deri në emërimin e Ebu Bekrit për halif ishte në një fazë krize, u stabilizua. Ebu Bekri, i cili kishte marrë përkujdesjen ndaj punëve të bashkësisë, kishte hamendje të mëdha rreth zbatimit të urdhrit të Pejgamberit (konfliktit me Bizantin), dhe në lidhje me këtë u këshillua me një grup as’habësh. Mendimi i asnjërit prej tyre nuk e kënaqi, dhe më në fund u këshillua me Imamin, ndërsa ai e inkurajoi që të vepronte sipas urdhrit të Pejgamberit, duke shtuar: “Nëse ballafaqohesh me ta, do të fitosh.” Ky inkurajim i Imamit e gëzoi halifin, prandaj tha: “Parashikim të mirë na dhe e me të mirë na gëzove!”[53]

 Imam Aliu dhe këshillimet me halifin e dytë në lidhje me çështjet politike

Edhe gjatë pushtetit të halifit të dytë, Imami ishte këshilltar i rëndësishëm dhe zgjidhës i shumë problemeve politike, shkencore dhe shoqërore. Këtu, si shembull do ta përmendim një rast kur halifi i dytë u shërbye me mendimin e Imamit në lidhje me problemet politike:

Në zonën e njohur si Kadisija 14 vjet pas Hixhrës, ishte zhvilluar beteja e ashpër mes ushtrive islame dhe persiane, e cila në fund rezultoi me fitoren e myslimanëve, ndërsa me atë rast ishte vrarë edhe komandanti kryesor i ushtrisë persiane, Rustem Ferruhzade, bashkë me një numër të madh luftëtarësh. Me këtë fitore e tërë hapësira e Irakut u gjend nën ndikimin dhe pushtetin islam, ndërsa Medaini, që ishte qendër e pushtetit Sasanid, gjithashtu u pushtua nga ana e myslimanëve, kështu që prijësit e ushtrisë persiane u tërhoqën thellë në brendësi të vendit.

Udhëheqësit persianë dhe komandantët ushtarak kishin frikë se ushtria islame do të avanconte dhe ta pushtonte tërë vendin. Me qëllim që të ballafaqohej me një sulm të tillë të rrezikshëm, sundimtari iranian Jezdgardi e dërgoi një ushtri prej njëqind e pesëdhjetë mijë njerëzish nën komandën e komandantit Firuzan që të parandalojë çdo sulm të befasishëm, dhe bile, po u dha rasti, të hidheshin edhe në kundërsulm.

Sa’d ibn Vekkasi, komandanti kryesor i forcave islame (siç transmeton Ammar ibn Jasiri i cili kryente detyrën e mëkëmbësit në Kufa) i shkroi halifit Omer dhe e njoftoi atë për lëvizjet e armiqve duke shtuar: Ushtria në Kufë është e gatshme të hyjë në betejë, dhe të sulet mbi armikun para se ai të nisej në sulm.

Halifi atëherë shkoi në xhami, tuboi as’habët, dhe i njoftoi për qëllimin e tij që ta lëshonte Medinën, të shkojë në një vend mes Medinës dhe Basrës dhe nga aty të komandojë me ushtrinë myslimane.

Atëherë u ngrit Talha dhe filloi ta inkurajonte halifin që të vepronte asisoj, duke folur gjëra të cilat qartë bënin me dije servilitetin që shprehte ai. Mandej u ngrit Osmani, i cili jo vetëm që e inkurajoi halifin për ta braktisur Medinën, por edhe shtoi: “I shkruaj ushtrisë në Sham dhe Jemen që të gjithë të braktisin zonat e tyre dhe që të bashkohen ty, dhe kësisoj me një ushtri të tillë mund të ballafaqohesh me armikun.”

Pastaj ngrihet Prijësi i besimdrejtëve dhe deklaroi:

“Fitorja apo humbja nuk varen nga numri i vogël apo i madh i forcave. All-llahu e ka lartësuar fenë e Tij mbi të gjitha fetë tjera dhe ushtrinë e Tij, të cilën Ai e ka përgatitur dhe ndihmuar, derisa nuk arriti vendin në të cilin është dhe nuk arriti në pozitat e veta. Ne i përmbahemi betimit të All-llahut, ndërsa All-llahu do ta mbajë premtimin e Tij dhe do ta ndihmojë ushtrinë e Tij. Pozita e prijësve të pushtetit është sikur peri i kokrrave të qafores, sepse ai i lidh dhe i mbanë në grumbull. Nëse peri këputet, ato shpërndahen dhe humben, dhe kurrë më nuk do të bëhen bashkë. Arabët sot, megjithëse në numër të vogël, janë të mëdhenj duke iu falënderuar islamit dhe janë të fuqishëm sepse janë unik. Bëhu bosht për ta dhe rrotulloje mullirin me Arabët, dhe bëhu rrënja e tyre. Shmangu betejës, sepse nëse e braktisë këtë vend Arabët do t’ju sulmojnë nga të gjitha anët dhe drejtimet, derisa qytetet e pambrojtura që keni lënë pas vete, do të bëhen më të rëndësishëm se sa ata para jush.

Nëse nesër të shohin persianët, do të thonë: “Ai është rrënja e Arabisë. Po e këputëm, do të jemi rehat.” Kështu kjo do t’i forcojë përpjekjet e tyre kundër teje dhe rreptësinë që të vërsulen drejt teje. Thua që janë nisur në betejë kundër myslimanëve. All-llahu vërtetë është i pakënaqur me dyndjen e tyre drejt teje dhe Ai është ma i afti ta parandalojë atë me çka Ai është i pakënaqur.  Sa i përket mendimit të tij për numrin e tyre, në të kaluarën nuk kemi luftuar duke u mbështetur në numrin e madh, por kemi luftuar në bazë të mbështetjes dhe ndihmës së Allahut.”[54]

Pasi e dëgjoi Imamin, Omeri pranoi mendimin e tij dhe hoqi dorë nga largimi.[55]

Omeri kishte në mend këtë zgjidhje të mëdyshjes së tij atëherë kur kishte thënë:

“Mbështetem në All-llahun e kur të paraqitet problemi, e që Ebul-Hasani (Aliu) të mos e dijë zgjidhjen e tij.”[56]

 

5 – Nga hilafeti deri te shehadeti

 

Mënyra e betimit të Imam Aliut a.s.

Për shkak të malverzimeve financiare, ndërhyrjes dhe keqpërdorimit të paligjshëm të bejtul-malit (arkës shtetërore), privilegjimit të pjesëtarëve jomeritor emevit dhe emërimi i tyre në vende përgjegjëse në pushtet, si dhe në fund për shkak të largimit të njerëzve meritor mes muhaxhirëve dhe ensarive nga vetja, dhe lënia e fatit të ummetit islamë në duar të emevitëve, Osmani mbi vete nxiti zemërim të madh të popullit, dhe në fund, pasi që nuk kishte reaguar në protestat e ligjshme të myslimanëve kundër ndërrimit të mëkëmbësve dhe komandantëve, në fund erdhi deri te kryengritja kundër pushtetit, i cili për pasojë kishte vrasjen e tij, pas së cilës njerëzit ia dhanë betimin Aliut a.s., si halif i ri. Nga ai moment pushteti i Aliut a.s., që fillon me vrasjen e Osmanit, ishte një lloj pushteti revolucionar i inspiruar nga kryengritja dhe pakënaqësia e popullit nga intrigat dhe shtypjet që kishin ndodhur.

Një nga shembujt e prishjes së pushtetit të Osmanit është që Hakem ibn Ebul-Asain dhe birin e tij Mervanin, të cilët Pejgamberi i kishte syrgjynosur në Taif, dhe as Ebu Bekri e Omeri gjatë pushtetit të tyre nuk ua kishin lejuar kthimin, ky i lejoi të ktheheshin në Medinë, e bile edhe bijën e tij e martoi për Mervanin, e aq më shumë e vendosi si nëpunës në administratën e hilafetit, gjë që kishte shkaktuar zemërim të popullit.

Kësisoj shtëpia e Osmanit për dyzetë e nëntë ditë ishte gjendur nën rrethimin e kryengritësve.[57] Sa herë që Osmani përpiqej të tregonte butësi, Mervani bënte diçka që edhe më shumë të shtonte zemërimin e popullit. Më në fund, myslimanët të tërbuar hynë në shtëpinë e Osmanit dhe e vranë.

 

Pozita e jashtëzakonshme e Aliut a.s.

Kryengritësit mendonin vetëm për atë se si ta hiqnin qafe Osmanin, edhe pse gjatë rrethimit të shtëpisë së Osmanit përmendej emri i Aliut, nuk kishte program të qartë për të ardhmen, ashtu që me çështjen e zgjedhjes së kalifit të ri u ballafaquan vetëm pas vrasjes së Osmanit.

Në anën tjetër, mes anëtarëve të këshillit prej gjashtë vetash për zgjedhjen e kalifit, të cilin e përbënin Aliu, Abdurrahman ibn Aufi, Osmani, Talha, Zubejri dhe Sa’d ibn Vekkasi, dy nga ata, Abdurrahman ibn Aufi dhe Osmani më nuk ishin në mesin e të gjallëve, derisa nga të gjallët Aliu a.s., ishte bindshëm më i preferuari duke pasur parasysh virtytet e tij dhe të kaluarën e shkëlqyeshme në islamë, ashtu që askush nga ata nuk mund të ishte rival i denjë i tij. Pikërisht për këtë arsye njerëzit ishin kryesisht ithtarë të Aliut a.s..

Aliu a.s. duke e vlerësuar situatën dhe i vetëdijshëm për ndryshimet që kishin ndodhur në kohën e Osmanit si dhe largimin e myslimanëve nga islami burimor, e dinte mirë që sundimi pas periudhës së pushtetit të prishur të Osmanit do të ishte shumë i vështirë, dhe që njerëzit, sidomos prijësit fetar, nuk do t’i pranonin lehtë reformat që kishte ndërmend si dhe vendosjen e drejtësisë për të gjithë. Shih për këtë arsye nuk e kishte pranuar betimin të cilin ia kishin ofruar kryengritësit.

Historianët pajtohen rreth asaj që Osmani është vrarë gjatë muajit dhul-hixhxhet të vitit 35 H., mirëpo nuk pajtohen rreth datës së saktë.[58] Gjithashtu, nuk ka dyshim që pas vrasjes së Osmanit dhe betimit të njerëzve dhënë Aliut a.s., kishin kaluar së paku katër-pesë ditë.[59] Gjatë atyre ditëve mes popullit kishte mbretëruar kaos i përgjithshëm dhe huti.

Në këtë periudhë, udhëheqësit e kryengritjes e vizituan Aliun a.s., por ai nuk tregoi disponim të veçantë ndaj tyre, ndërsa kur ia ofruan betimin e tyre, pasi që situata nuk konsiderohej e përshtatshme, tha: “Më lini dhe kërkojeni dikend tjetër. Po ndeshemi me çështjen që ka fytyrë e ngjyrë, të cilën zemra asnjëherë nuk mund ta përballoj, dhe as mendja ta pranojë. Vërtetë, horizontet janë të mjegullta, ndërsa Rruga e vërtetë është humbur. Dijeni që nëse iu përgjigjem, do t’ju udhëheqë ashtu siç di unë, dhe se nuk do të dëgjoj se çfarë thotë dikush apo se si më fyen. Nëse më braktisni atëherë jam sikur ju. Ka mundësi që më së miri do ta dëgjoj dhe t’i përkulem atij që e emëroni ju për t’ju udhëhequr. Më i mirë jam si këshilltar se sa sundimtar.”[60]

Por, pasi që vizita kishte gjithnjë e më shumë dhe që insistimi i myslimanëve ishte gjithnjë e më i madh, respektivisht bëhej për vërshim të vërtetë njerëzish të cilët të lodhur nga dhuna dhe padrejtësia duke u lutur për drejtësi, e kishin mbërthyer shtëpinë e Imamit, Imami e kishte ndjerë obligim të tijin që ta pranonte betimin e popullit.

Në disa vende në Nehxhul-belaga Imami rrëfen në këtë pritje të rreptë dhe insistimin e njerëzve për t’ia dhënë betimin, si p.sh.:

“ata u sulën mbi mua sikur devetë kur sulen tek uji i pijshëm atëherë kur janë pa përkujdesje pas zgjidhjes së këmbëve, gjithnjë derisa nuk mendova që ose do t’më vrisnin mua apo që do të vriteshin mes vete në praninë time. Mendova për këtë çështje nga brenda e jashtë sa që nuk mund të bëja gjumë.”[61]

Në një vend tjetër pasqyron imazhin e ngulmimit dhe insistimit të njerëzve, si dhe gëzimin e tyre të madh në lajmin që Aliu a.s., e kishte pranuar betimin:

“Ma ngrehët dorën për të ma dhënë betimin, por unë e ndala. Ma tërhoqët, por unë e përmbajta. Mandej filluat të shtyheni rreth meje ashtu siç shtyhen devetë e etura rreth govatave, ashtu që mi këputët sandalet, ndërsa gunën ma hoqët nga supi dhe ma shkelët me këmbë. Dhe gëzimi i njerëzve për të bërë betimin ishte aq evident saqë fëmijët e vegjël ndjenin gëzim, të moshuarit koloviteshin dhe të sëmurët nxitonin për këtë, ndërsa vashat e reja vinin pa mbulesa.”[62]

Edhe në hytben Shikshikija Imami Aliu gjithashtu flet për ekstazën me të cilën e kishte pranuar populli dhe arsyet pse e kishte pranuar hilafetin:

“Në atë moment nuk më befasoi asgjë përveç turmës së njerëzve të cilët u sulën mbi mua. U hodhën mbi mua nga të gjitha anët, si hiena, aq fuqishëm sa që e ndrydhën Hasanin dhe Hyseinin dhe m’i grisën të dy cepat e gunës në shpatulla.[63] U tubuan rreth meje si një tufë delesh dhe dhish. Kur mora dizgjinët e udhëheqjes shtetërore, një parti u nda, tjetra u bë e padëgjueshme, derisa pjesa tjetër nisi të vepronte jashtë ligjit, sikur të mos kishin dëgjuar fjalët e Allahut: “Sa i përket jetës së ardhshme, Ne u dhurojmë atyre të cilët nuk kërkojnë të krenohen në Tokë, dhe as të përhapin prishjen, sepse ardhmëria u përket atyre që janë të vetëdijshëm për Zotin.”[64]

Po, për Allahun, i dëgjuan dhe kuptuan, mirëpo kjo botë shkëlqeu në sytë e tyre dhe stolitë e saj i kanë mashtruar. Kini mendjen, pasha Atë i Cili e çanë kokrrën dhe krijon qenie të gjalla, sikur të mos më vinin njerëzit dhe përkrahësit e mos të shprehnin bindjet, edhe të diturit të mos mbështeteshin te Allahu, me obligim se nuk do të pajtohem me urinë e të shtypurve, do ta hedhja litarin e hilafetit në supin e tij dhe do të veproja me të fundit njësoj sikur me të parin. Pastaj do ta shihni se kjo botë në sytë e mi nuk është më e vlefshme se teshtima e dhisë.”[65]

 

Lufta në tri fronte

Hilafeti i Aliut a.s. dhe pushteti i tij i orientuar në drejtësi, ndershmëri dhe ringjallje të traditave burimore islame, ishte i rëndë për disa grupe të caktuara dhe të tillët krijuan frontin kundër pushtetit të tij. Kjo kundërvënie në fund lindi edhe konflikte të trefishta – atë me nakisinët, kasitinët dhe marikinët, ndërsa në vazhdim do të flasim pak për këto konflikte:

Konflikti me nakisinët

Konflikti me nakisinët (shkelësit e marrëveshjes) ndodhi asisoj që Talha dhe Zubejri, të cilët ia kishin dhënë betimin Aliut, kishin kërkuar ta merrnin komandën mbi Basrën dhe Kufën, mirëpo Imami nuk ishte pajtuar me këtë. Ata më në fund fshehurazi e braktisën Medinën dhe shkuan në Mekë, ku, me ndihmën e Emevitëve dhe me parat e bejtul-malit, formuan ushtrinë dhe pastaj u nisën në Basra dhe atje e morën pushtetin. Aliu a.s. mandej e lëshoi Medinën për t’u përleshur me ta, dhe në afërsi të Basrës u zhvillua betejë e ashpër, e cila përfundoi me fitoren e Aliut dhe disfatën e nakisinëve. Fjala është për betejën rreth devesë, për të cilën mund të flitet gjerësisht. Kjo betejë u zhvillua 36 vjet pas Hixhrës.

 

Konflikti me kasitinët

Që para marrjes së hilafetit nga Aliu a.s., Muaviu ia kishte siguruar vetvetes të gjitha parakushtet për vendosjen e kalifatit të tij në Sham. Kur Imami e mori hilafetin, ia dërgoi Muaviut vendimin me të cilin e shkarkonte nga pozita e mëkëmbësit në Sham, pasi që kurrë nuk ishte pajtuar me atë që Muaviut t’i jepej ajo pozitë. Ky kontest rezultoi me konfliktet e ushtrive nga Iraku dhe Shami në Siffin, ku ushtria e Aliut a.s., ishte afër fitores, por Muaviu përmes dredhive dhe dinakërive të tij, ia doli që mes ushtrisë së aliut të krijonte përçarje dhe rebelim. Më në fund, para insistimit të madh të shokëve të tij Imami u desh të pajtohej me idenë që Ebu Musa A’shari dhe Amr ibn ‘Asi të ishin gjykatësit, të cilët do të vendosnin se çka ishte më e mirë për prosperitetin e islamit dhe myslimanëve. Trysnitë mbi Prijësin e besimdrejtëve që ta pranonte gjykimin e tyre ishin aq të fuqishme sa që në rast të mospranimit të vendimit, edhe jeta e tij do të gjendej në rrezik, ndërsa me vdekjen e tij, myslimanët do të përballeshin me një krizë tepër të madhe. Kur erdhi koha që gjykatësit ta publikonin vendimin, Amr ibn ‘Asi e mashtroi Ebu Musën, dhe kësisoj plani dinak i Muaviut për të gjithë u bë i qartë. Pas këtij rasti me gjykimin, një pjesë e myslimanëve të cilët deri atëherë ishin në anën e Aliut a.s. tani dolën kundër tij, edhe atë duke e kritikuar Imamin për pranimin e vendimit, të cilin vet ata përmes trysnive të tyre e kishin imponuar. Beteja me kasitinët ishte zhvilluar në vitin 37 pas Hixhrës.[66]

 

Konflikti me marikinët

Marikinët janë pikërisht ai grup i cili e kishte detyruar Aliun a.s., që ta pranonte arbitrazhin, ndërsa disa ditë më vonë, ndërruan mendjen, dhe kërkonin nga Imami që ta shfuqizonte marrëveshjen e arritur. Mirëpo, Aliu a.s. nuk ishte dikush i cili do ta shkelte fjalën e tij dhe marrëveshjen e miratuar. Këta pastaj u rebeluan, dhe dolën kundër hazreti Aliut, a.s., dhe në Nehrevan u përleshën me të. Hazreti Aliu fitoi në këtë betejë, por e keqja mbeti gjallë në zemra. Kjo betejë u zhvillua në vitin 38, apo sipas disa historianëve vitin 39 H.

Aliu a.s. pas katër vjet e disa muaj sundimi, në natën e 19 të ramazanit, 40 vjet pas Hixhrës, përjetoi shehadetin pas goditjes së Abdurrahman ibn Mulxhemit, njërit nga marikinët.

IMAM HASANI a.s.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


[1] Shiko burimet vijuese:

- Ibn Asir, Al-Kamilu fil-tarih, Bejrut, Dari Sadir, 1399 H, vëllimi II faqe 58.

- Ibn Hisham, Abdulmelik, Es-siretun-nebevijje, përgatitën Mustafa Al-Sika, Ibrahim Abjar dhe Abdulhafiz Shibli, Kajro, Mektebeti Mustafa Al-babi, 1355 H, vëllimi I faqe 262.

- Taberi, Muhammed ibn Xheriri, Tarihul-umum vel-muluk, Bejrut, Darul-kamusul-hadis, vëllimi II, faqe 213.

- Ibn Ebil-Hadid, Sherhi Nehxhul-belage, përgatiti Muhammed Ebul-Fadl Ibrahim, botimi i parë, Kajro, Dari ihjaul-kitabul-arabije, 1378 H, vëllimi XIII, faqe 119.

[2] Ebul-Ferexh Isfahani, Mukatil-talibin, Nexhef, Menshuratul-mektebetul-hajderije, faqe 15.

[3] Shtegu i elokuencës, përmblodhi Es-Sejjid Esh-Sherif Er-Radi, fjalimi 191, faqe 158-159.

[4] Hira në të vërtetë është kodër në veri të Mekës, ndërsa shpella Hira gjendet rrëzë saj.

[5] Ibn Hisham, Abdulmelik, Es-siretun-nebevijje, përgatitën Mustafa Al-Sika, Ibrahim Abjar dhe Abdulhafiz Shibli, Kajro, Mektebeti Mustafa Al-babi, 1355 H, vëllimi I, faqe 252.

[6] Shtegu i elokuencës, përmblodhi Es-Sejjid Esh-Sherif Er-Radi, fjalimi 191, faqe 159.

[7] Ibn Ebil-Hadid, Sherhi Nehxhul-belage, përgatiti Muhamed Ebul-Fadl Ibrahim, botimi i parë, Kajro, “Dari ihjaul-kitabul-arabije”, 1378 H, vëllimi XIII, faqe 208.

[8] Ibid, faqe 210.

[9] Akhtab Khavarizm, Al-Munakib, Nexhef, Al-Matbu’atul-hajderije, 1385 H, faqe 18.

[10] El-Vaki’a, 10-11.

[11] El-Hadid, 10.

[12] Ibn Abdulber, Al-Isti’ab fi ma’rifetil-ashab, botimi i parë, Bejrut, Darul-ihyai mirasul arabi, 1328 H, vëllimi III, faqe 28.

[13] Ibn Ebil-Hadid, Sherhi Nehxhul-belage, përgatiti Muhammed Ebul-Fadl Ibrahim, botimi i parë, Kajro, Dari ihjaul-kitabul-arabije, 1378 H, vëllimi XIII, faqe 119.

[14] Shtegu i elokuencës, përmblodhi Es-Sejjid Esh-Sherif Er-Radi, fjalimi 191.

[15] Shtegu i elokuencës, përmblodhi Es-Sejjid Esh-Sherif Er-Radi, fjalimi 130.

[16] Taberi, Muhammed ibn Xherir, Tarihul-umum vel-muluk, Bejrut, Darul-kamusul-hadis, vëllimi II, faqe 312; Ibn Asir, Al-Kamilu fil-tarih, Bejrut, Dari Sadir, 1399 H, vëllimi 2, faqe 57. ; Al-mustedrak ‘alas-sahihin, përgatiti Abdurrahman Al-Mar’ashi, botimi i parë, Bejrut, darul-ma’rifeh, 1406 H, vëllimi 3, faqe 112.

[17] Të shikohen burimet vijuese: Ibn Ebil-Hadid, Sherhi Nehxhul-belage, përgatiti Muhammed Ebul- Fadl Ibrahim, botimi i parë, Kajro, Dari ihjaul-kitabul-arabije, 1378 H, vëllimi 13, faqe 226.; Taberi, Muhammed ibn Xherir, Tarihul-umum vel-muluk, Bejrut, Darul-kamusul-hadis, vëllimi II, faqe 212; Ibn Ebil-Hadid në vëllimin e përmendur këtë rrëfim e transmeton edhe nga Abdullah ibn Mesudi, i cili gjithashtu gjatë një vizite në Mekë ishte dëshmitar i një ngjarjeje të tillë.

[18] Esh-Shu’ara, 214-216.

[19] Të shikohen burimet vijuese: Taberi, Muhammed ibn Xherir, Tarihul-umum vel-muluk, Bejrut, Darul-kamusul-hadis, vëllimi 2, faqe 217.; Ibn Asir, Al-Kamilu fil-tarih, Bejrut, Dari Sadir, 1399 H, vëllimi II, faqe 63; Ibn Ebil-Hadid, Sherhi Nehxhul-belage, përgatiti Muhammed Ebul-Fadl Ibrahim, botimi i parë, Kajro, Dari ihjaul-kitabul-arabije, 1378 H, vëllimi XIII, faqe 211.

[20] El-Enfal, 30.

[21] Shikoni burimet vijuese:

- Ibn Hisham, Abdul-Melik, Es-siratun-nebevijje, përgatitën Mustafa As-Sika, Ibrahim Abjari dhe Abdulhafiz Shibli, Kajro, Mektebu Mustafa Al-babi Halebi, 1355.H., vëllimi II, faqe 124-128.

- Ibn Asir, Al-Kamilu fil-tarih, Bejrut, Dari Sadir, 1399.H., vëllimi II, faqe 102.

- Muhammed ibn Sa’d, Al-Tabekatul-kubra, Bejrut, Darus-sadr, vëllimi I, faqe 228.  – Shejh Mufid, Al-Irshad, Kom, Mektebeti basireti, faqe 30.

[22] El- Bekare, 207.

[23] Të shikohen burimet vijuese: Ibn Ebil-Hadid , Sherhi Nehxhul-belage, përgatiti Muhammed Ebul-Fadl Ibrahim, botimi i parë, Kajro, Dari ihjaul-kitabul-arabije, 1378.H., vëllimi XIII., faqe 262. Mozafer, Muhammed Hasan, Dalailul-sidk, Kom, Mektebeti basireti, vëllimi II, faqe 80.

[24] El-Hakim Nishaburi, Al-Mustedrik ‘ala al-sahihin, përgatiti Abdurrahman El-Mer’ashi, Bejrut, darul-ma’rifet, 1406, vëllimi III, faqe 14.

[25] Ibn Abdulber, Al-isti’ab fi me’rifetil-ashab, Bejrut, Dari ihja terasul-‘arabi, 1328, vëllimi III, faqe 35.

[26] Këtu përdoret termi gazva, i cili nënkupton betejat në të cilat kishte marrë pjesë personalisht Pejgamberi i islamit.

[27] Të shihen burimet vijuese: Ibn Hisham, Abdul-Melik, Es-siratun-nebevijje, përgatitën Mustafa As-Sika, Ibrahim Abyari dhe Abdulhafiz Shibli, Kajro, Mektebu Mustafa Al-babi Halebi, 1355 H, vëllimi II, faqe 277; Ibn Asir, Al-Kamilu fil-tarih, Bejrut, Dari Sadir, 1399 H, vëllimi II, faqe 125.

[28] Nehxhul-belaga, letra 64.

[29] Shejh Mufid, Al-Irshad, Kom, Mektebeti basireti, faqe 39.

[30] Ibid, faqe 45.

[31] Ibn Asir, Al-Kamilu fil-tarih, Bejrut, Dari Sadir, 1399 H, vëllimi II, faqe 154.

[32] Ibn Ebil-Hadid , Sherhi Nehxhul-belage, përgatiti Muhammed Ebul-Fadl Ibrahim, botimi i parë, Kajro, Dari ihjaul-kitabul-arabije, 1378 H, vëllimi XIV, faqe 253. Havarizmi, gjithashtu, në vëllimin Al-Menakib, në faqen 223, transmeton që Aliu, a.s., i kishte rikujtuar anëtarët e shurës me këtë ngjarje.

[32] Al-Ahzab, 9-15.

 

[33] El-Ahzab, 9-15.

[34] Ibn Ebul-Hadid, Sherhi Nehxhul-belage, përgatiti Muhamed Ebul-Fadl Ibrahim, botimi i parë, Kajro, Dari ihjaul-kitabul-arabije, 1378 H, vëllimi XIII, faqe 248.

[35] Mexhlisi, Muhamed Bakir, Biharul-Anvar, Darul-kitabi islamije, Teheran, vëllimi XX, faqe 215.

[36] Muhamed ibn Omer ibn Vakidi, Al-Meghazi, Muasesetul-‘ilmi, Bejrut, vëllimi II faqe 471.

[37] Për fitoren vendimtare të Aliut, a.s., mbi Amr ibn Abdu-Veddin më shumë mund të gjeni në: Mexhlisi, Muhamed Bakir, Biharul-Anvar, Darul-kitabi islamijje, Tehran, vëllimi XX, faqe 203-206.; Ibn Asir, Al-Kamilu fil-tarih, Bejrut, Dari Sadir, 1399 H, vëllimi 2, faqe 181; Shejh Mufid, Al-Irshad, Kom, Mektebeti basireti, faqe 54.

[38] Mexhlisi, Muhamed Bakir, Biharul-Anvar, Darul-kitabi islamijje, Tehran, vëllimi XX, faqe  216.

[39] Al-Hakim Nishaburi, Al-Mustedrik ‘ala al-sahihin, përgatiti Abdurrahman Al-Mer’ashi, Bejrut, darul-ma’rifet, 1406, vëllimi III, faqe 32.

[40] Në të vërtetë, Hajberi paraqiste një sërë kështjellash të ngritura dhe të mbrojtura mirë, si Naima, Saba, Zubejra, Ebija, Nezara, Kamusa… (vër. përkth.)

[41] Devetë leshkuqe ishin më të vlerësuarat dhe më të shtrenjtat.

[42] Më shumë për këto ngjarje mund të gjeni në burimet vijuese: Abdul-Melik, Es-siratun-nebevije, përgatitën Mustafa As-Sika, Ibrahim Abjari dhe Abdulhafiz Shibli, Kajro, Mektebu Mustafa Al-babi Halebi, 1355 H, vëllimi III, faqe 349; Ibn Asir, Al-Kamilu fil-tarih, Bejrut, Dari Sadir, 1399 H, vëllimi II, faqe 219; Al-Hakim Nishaburi, Al-Mustedrik ‘ala al-sahihin, përgatiti Abdurrahman Al-Mer’ashi, Bejrut, darul-ma’rifet, 1406, vëllimi III, faqe 109; Al-Buhari, Muhammed ibn Ismail, Sahihul-Buhari, Kajro, Mektebeti Abdulhamid Ahmed Hanefi, 1314, vëllimi V, faqe 18.

[43] Ky kushtrim nënkuptonte pikat vijuese: 1. Anulimi i të gjitha marrëveshjeve me mushrikët; 2. marrja e të drejtës mushrikëve që të merrnin pjesë në ceremonitë e haxhxhit; 3. Ndalesa që haxhxhi të kryhet lakuriq, që ishte praktikë e shpeshtë e mushrikëve; 4. Ndalimin e hyrjes së mushrikëve në Mesxhidul-Haram.

[44] Alvesi Bagdadi, Mahmud, Ruhul-Ma’na, Darul-Ihjai al-terasul-arabi, vëllimi I, tefsiri i sures Teube.

[45] Ajatullah Hamenei, Sejjid Ali, Pishva-je sadik, Tehran, Entesharat-e Sejjid Xhemal. Faqe 21.

[46] Nehxhul-belaga, Fjalimi 3.

[47] Nehxhul-belaga, Fjalimi 73.

[48] Subhani, Xhafer, Pazhuheshi amiq piramun-e zendegi-ye Ali, Kom, Xhahan-e ara, faqe 222.

[49] Gjithsesi, kjo nuk do të thotë që gjithçka që kishte ndërmarr Ebu Bekr në kuadër të operacioneve të tij ishte e drejtë. Kjo vlen sidomos për rastin e vrasjes së  Malik ibn Nuvejres.

[50] Nehxhul-belaga, Letra 62.

[51] Ibn Ebul-Hadid, Sherhi Nehxhul-belage, përgatiti Muhammed Ebul-Fadl Ibrahim, botimi i parë, Kajro, Dari ihjaul-kitabul-arabije, 1378 H, vëllimi I, faqe 307.

[52] Si shembull mund ta përmendim veprat në vijim: Kada’i emirul-muminin Ali ibn Ebi Talib, shejh Muhammed Taki Tusteri; Ketabe kezavatha-ye Ali ibn Ebi Talib, Sejjid Ismail Resulzade.

[53] Ibn Vazih Jakubi, Tarih-i Jakubi, vëllimi III, faqe 39.

[54] Nehxhul-belaga, Fjalimi 145.

[55] Ibn Asir, Al-Kamilu fil-tarih, Bejrut, Dari Sadir, 1399 H., vëllimi III, faqe VIII; Taberi, Muhammed ibn Xherir, Tarihul-umum vel-muluk, Bejrut, Darul-kamusul-hadis, vëllimi IV, faqe 237; Hafidh Ibn Kethir, El-Bidajet vel-nihajet, Mektebetul-me’arif, Bejrut 1394, vëllimi VII, faqe 107.

[56] Ibn Haxher Askalani, Al-Isabati fil-temizi sehabet, Bejrut, Darul-Ihja al-terasul-‘arabi, 1328, vëllimi II, faqe 509; Abdulber, Al-isti’ab fi me’rifetil-ashab, Bejrut, Dari ihja terasul-‘arabi, 1328, vëllimi III, faqe 39.

[57] Mesudi, Muruxhul-dheheb, Bejrut, Darul-Anadalus, vëllimi II, faqe 346.

[58] Jakubi mendon që Osmani është vrarë më 18. dhul-hixhxhet të vitit 35 H, derisa Mesudi thotë: “Osmani është vrarë tri ditë para se të mbaroj muaji dhul-hixhxhet.”

[59] Jakubi shkruan: “Aliu të martën, shtatë ditë para mbarimit të muajit dhul-hixhxhet, u zgjodh për kalif”, që do të thotë se fjala është për një periudhë prej pesë ditësh. Mirëpo, Mesudi thotë: “Atë ditë kur u vra Osmani, njerëzit ia dhanë betimin Aliut”, por në faqen vijuese thotë: “Katër ditë pas vrasjes së Osmanit njerëzit pasivisht ia dhanë betimin Aliut.” Ibn Asiri konsideron se Osmani u vra më 18 dhul-hixhxhet, ndërsa betimi Aliut iu dha më 25, të po të njëjtit muaj. Në faqen 192 të veprës Al-kamil fil-tarih thotë se Medinasit pesë ditë i kishin kaluar pa pushtet, dhe gjatë asaj  kohe qytetin e kishte drejtuar njeriu me emrin Gafiqi ibn Harb.

[60] Nehxhul-belaga, Fjalimi 91.

[61] Nehxhul-belaga, Fjalimi 53.

[62] Nehxhul-belaga, Fjalimi 227.

[63] Imami këtu në të vërtetë përdor shprehjen vutijeul-hasnan, të cilën shumica e interpretuesve e përkthejnë si Hasani dhe Hyseini, por disa mendojnë që fjala është vetëm për Hyseinin. Ibn Ebul-Hadid, Sherhi Nehxhul-belage, përgatiti Muhammed Ebul-Fadl Ibrahim, botimi i parë, Kajro, Dari ihjaul-kitabul-arabije, 1378 H, vëllimi I, faqe 200.

[64] Kur’an, 28:83

[65] Nehxhul-belaga, Fjalimi 3.

[66] Gjatë përgatitjes së këtij kapitulli, përveç literaturës së theksuar në fusnota është përdorur edhe vëllimi i profesorit të nderuar Xhafer Subhanit, Pazhuheshi piramun-e zendegi-ye Ali, a.s. (botimi i dytë, Kom, Xhahan-e ara).